Soạn bài Truyện về các vị thần sáng tạo thế giới - Ngữ Văn 10 Kết nối tri thức

Trước khi đọc (trang 11)

Nêu tên một truyện kể hoặc bộ phim có nhân vật chính là một vị thần. Theo bạn, điều gì làm nên sức hấp dẫn của tác phẩm đó?

Một truyện kể có nhân vật chính là một vị thần mà tôi biết là truyện Sơn Tinh, Thủy Tinh. Theo tôi, điều làm nên sức hấp dẫn của tác phẩm này chính là những chi tiết kì ảo, hoang đường về quyền năng biến hóa khôn lường của các vị thần (Sơn Tinh vẫy tay về phía đông nổi cồn bãi, Thủy Tinh gọi gió làm mưa). Đồng thời, truyện còn hấp dẫn bởi việc giải thích các hiện tượng thiên nhiên (lũ lụt) thông qua một cuộc giao tranh đầy kịch tính, thể hiện khát vọng chinh phục tự nhiên của người xưa.

Câu hỏi trong khi đọc

Chú ý các chi tiết mở đầu câu chuyện. Các chi tiết mở đầu trong văn bản 1 (Thần Trụ Trời) miêu tả trạng thái sơ khai của vũ trụ: "Thuở ấy chưa có vũ trụ, chưa có muôn vật và loài người. Trời đất chỉ là một đám hỗn độn tối tăm và lạnh lẽo."

Hình dung vóc dáng và những hành động của thần Trụ Trời.

• Vóc dáng: "thân thể to lớn không biết bao nhiêu mà kể", "chân thần bước một bước cứ như bây giờ là từ tỉnh này qua tỉnh nọ hay là từ đỉnh núi này sang đỉnh núi kia".
• Hành động: "dùng đầu đội trời lên", "đào đất, đá đắp thành một cái cột vừa to vừa cao để chống trời", "một mình cầy cục đắp", "ném vung đá và đất đi khắp mọi nơi".

Có những vị thần nào được liệt kê trong bài vè? Các vị thần được liệt kê trong bài vè bao gồm: ông đếm cát, ông tát bể (biển), ông kể sao, ông đào sông, ông trồng cây, ông xây rú (núi) và ông trụ trời.

Chú ý các chi tiết miêu tả công việc và tính khí của thần Sét.

• Công việc: "thi hành luật pháp ở trần gian", "phản ánh sự thịnh nộ của Ngọc Hoàng", "dùng lưỡi búa bổ xuống đầu" tội nhân.
• Tính khí: "rất nóng nảy", "hễ Ngọc Hoàng sai là đi ngay, hễ thấy là đánh liền".

Chú ý hình dạng và hoạt động của thần Gió.

• Hình dạng: "kì quặc", "không có đầu".
• Hoạt động: "làm gió nhỏ hay bão lớn, lâu hay mau tuỳ theo lệnh Ngọc Hoàng", "phối hợp với thần Mưa, có khi cả thần Sét", "xuống hạ giới đi chơi vào những buổi tối trời".

Mục đích của việc tạo ra nhân vật đứa con thần Gió là gì? Mục đích của việc tạo ra nhân vật đứa con thần Gió là để giải thích nguồn gốc của "cây ngải gió" (hay cây ngải tướng quân) và các đặc tính của nó (cuốn bông lá lại khi sắp mưa gió, dùng để chữa bệnh cảm cho trâu). Đồng thời, chi tiết này giúp giải thích sự công bằng của thiên đình và mối liên hệ giữa các hiện tượng tự nhiên với đời sống con người.

Trả lời câu hỏi (trang 14)

1. Xác định thời gian, không gian, nhân vật và sự kiện chính trong từng truyện kể.

• Thần Trụ Trời:
  • Thời gian: Thuở chưa có vũ trụ, muôn vật và loài người.
  • Không gian: Đám hỗn độn tối tăm và lạnh lẽo.
  • Nhân vật: Thần Trụ Trời.
  • Sự kiện chính: Thần dùng đầu đội trời, đắp cột đá chống trời; sau đó phá cột, ném đất đá tạo ra núi, đồi, biển cả.
• Thần Sét:
  • Thời gian: Cổ sơ, từ khi Ngọc Hoàng cai quản.
  • Không gian: Thiên đình và hạ giới.
  • Nhân vật: Thần Sét (Thiên Lôi), Ngọc Hoàng, Cường Bạo Đại vương.
  • Sự kiện chính: Thần Sét thi hành luật pháp, đánh nhầm người bị phạt, sợ tiếng gà; trận đấu với Cường Bạo Đại vương.
• Thần Gió:
  • Thời gian: Cổ sơ.
  • Không gian: Trên trời và dưới hạ giới.
  • Nhân vật: Thần Gió, con thần Gió, người mất gạo, Ngọc Hoàng.
  • Sự kiện chính: Thần Gió làm gió theo lệnh; con thần Gió nghịch ngợm gây họa cho người nông dân; Ngọc Hoàng đày con thần Gió xuống trần làm cây ngải để báo tin gió.

2. Hãy chỉ ra một số dấu hiệu giúp người đọc nhận biết ba truyện kể trên thuộc nhóm thần thoại suy nguyên. Ba truyện kể trên thuộc nhóm thần thoại suy nguyên vì:

• Đối tượng miêu tả: Tập trung giải thích nguồn gốc các hiện tượng tự nhiên và sự hình thành thế giới (nguồn gốc trời đất, núi sông, biển cả, sấm sét, gió, cây ngải...).
• Nhân vật: Là các vị thần có hình dáng kì lạ, sức mạnh phi thường, có khả năng kiến tạo vũ trụ.
• Cốt truyện: Đơn giản, xoay quanh các hành động tạo lập hoặc điều hành thế giới của các vị thần.
• Cách giải thích: Dựa trên sự tưởng tượng, nhân hóa các hiện tượng tự nhiên.

3. Trong cái nhìn của con người thời cổ đại, thần Trụ Trời, thần Gió, thần Sét có hình dạng và tính khí ra sao? Sự tưởng tượng về các vị thần ấy được hình thành trên cơ sở nào?

• Hình dạng và tính khí:
  • Thần Trụ Trời: Vóc dáng khổng lồ, sức mạnh vô biên, tính cách cần mẫn, chịu khó.
  • Thần Sét: Mặt mũi nanh ác, tiếng quát dữ dội, tính tình nóng nảy.
  • Thần Gió: Hình dạng kì quặc (không đầu), hoạt động lúc thất thường, lúc phối hợp đáng sợ.
• Cơ sở hình thành: Sự tưởng tượng này dựa trên việc quan sát trực quan các hiện tượng tự nhiên. Người xưa chưa có khoa học nên đã nhân hóa sức mạnh của thiên nhiên thành những vị thần có hình dáng, hành động và tính khí gần gũi với con người để giải thích những gì họ thấy (như tiếng sấm lớn được ví với tiếng quát của thần, gió xoáy được ví với vị thần không đầu).

4. Công việc của thần Trụ Trời, thần Sét và thần Gió là gì? Công việc đó được miêu tả như thế nào, nhằm mục đích gì?

• Công việc:
  • Thần Trụ Trời: Phân khai trời đất, tạo dựng địa hình (núi, sông, biển).
  • Thần Sét: Thi hành luật pháp, trừng trị kẻ ác theo lệnh Ngọc Hoàng.
  • Thần Gió: Điều hành gió mưa phục vụ thế gian.
• Miêu tả: Công việc được miêu tả qua những chi tiết kì ảo, phóng đại (đắp cột chống trời, dùng búa đá xử án, dùng quạt tạo bão).
• Mục đích: Nhằm giải thích quá trình hình thành thế giới và cách thức vận hành của các hiện tượng tự nhiên theo một trật tự nhất định, đồng thời gửi gắm bài học đạo đức (ở hiền gặp lành, kẻ ác bị thần Sét trừng trị).

5. Hình tượng thần Trụ Trời, thần Sét và thần Gió phản ánh những quan niệm, nhận thức gì của người xưa về thế giới tự nhiên? Những khát vọng nào đã được họ gửi vào các hình tượng đó?

• Quan niệm, nhận thức: Phản ánh quan niệm "vạn vật hữu linh" (mọi vật đều có linh hồn) và tư duy thô sơ về sự hình thành vũ trụ. Người xưa tin rằng thiên nhiên có sức mạnh chi phối đời sống con người và do các vị thần cai quản.
• Khát vọng: Thể hiện khát vọng tìm hiểu, giải thích thế giới tự nhiên; khát vọng về một trật tự công bằng (thông qua hình tượng thần Sét) và mong muốn con người có thể dự báo, làm chủ phần nào thiên nhiên để phục vụ sản xuất (thông qua hình tượng cây ngải gió).

6. Chỉ ra những đặc điểm nổi bật trong cách xây dựng nhân vật của chùm truyện. Từ đó, nhận xét về thái độ, tình cảm của người xưa đối với thế giới tự nhiên.

• Đặc điểm nhân vật: Nhân vật thường không có tên riêng cụ thể (gọi theo chức năng), ngoại hình dị hình dị ngợm hoặc khổng lồ, có siêu năng lực, tính cách được nhân hóa như con người (biết nóng giận, biết sai lầm, biết vui chơi).
• Nhận xét thái độ, tình cảm: Người xưa vừa tôn kính, sùng bái sức mạnh thần linh (tự nhiên), vừa cảm thấy gần gũi với thiên nhiên. Họ nhìn nhận thiên nhiên không phải là vật vô tri mà là một thế giới sống động, có cảm xúc, gắn bó mật thiết với đời sống con người.

7. Trong những điều làm nên vẻ đẹp "một đi không trở lại" của thần thoại, có niềm tin thiêng liêng về một thế giới mà ở đó vạn vật đều có linh hồn. Theo bạn, niềm tin ấy có còn sức hấp dẫn với con người hiện đại không? Vì sao? Theo tôi, niềm tin ấy vẫn còn sức hấp dẫn đối với con người hiện đại. Vì:

• Về mặt tinh thần: Nó giúp con người cảm thấy bớt cô đơn trong vũ trụ, tạo ra sự kết nối và giao hòa giữa con người với môi trường sống.
• Về mặt sinh thái: Niềm tin vạn vật hữu linh nhắc nhở con người hiện đại phải biết tôn trọng, bảo vệ thiên nhiên thay vì chỉ khai thác cạn kiệt, vì thiên nhiên cũng là một thực thể cần được đối xử tử tế.
• Về mặt nghệ thuật: Đây là nguồn cảm hứng vô tận cho văn học, điện ảnh và các ngành sáng tạo, giúp con người duy trì trí tưởng tượng phong phú trong một thế giới đầy những con số và lý thuyết khô khan.

Kết nối đọc – viết (trang 14)

Viết đoạn văn (khoảng 150 chữ) phân tích một chi tiết kì ảo trong một truyện thần thoại đã học hoặc tự đọc thêm.

Trong truyện Thần Trụ Trời, chi tiết kì ảo ấn tượng nhất là hình ảnh thần dùng đầu đội trời lên rồi đào đất đá đắp thành một cái cột cao chót vót để chống trời. Đây là một chi tiết có quy mô hoành tráng, thể hiện trí tưởng tượng phi thường của người Việt cổ về buổi bình minh của vũ trụ. Hình ảnh "cột chống trời" vừa giải thích được sự phân chia giữa trời và đất, vừa nhân hóa quá trình kiến tạo thế giới thành một hành động lao động cụ thể, cần mẫn của một vị thần khổng lồ. Qua chi tiết này, tác giả dân gian đã biến những hiện tượng tự nhiên khô khan thành một bức tranh sống động, có hình khối và cảm xúc. Nó không chỉ thể hiện cái nhìn ngây thơ, trực quan của người xưa mà còn ca ngợi sức mạnh sáng tạo vô biên, khát vọng sắp xếp lại trật tự thế giới của con người thuở sơ khai. Chi tiết ấy chính là hạt nhân tạo nên vẻ đẹp kì vĩ và sức sống lâu bền cho thần thoại Việt Nam.