Trang 47 — Bài 2: Nhật kí, phóng sự, hồi kí

Câu hỏi/Yêu cầu trong trang:

  • Yêu cầu cần đạt
  • Kiến thức văn

Yêu cầu cần đạt

  • Nhận biết và phân tích được một số yếu tố của nhật kí, phóng sự, hồi kí như tính phi hư cấu và một số thủ pháp nghệ thuật: miêu tả, trần thuật; sự kết hợp chi tiết, sự kiện hiện thực với trải nghiệm của người viết,... trong việc thể hiện chủ đề, tư tưởng, thông điệp của tác phẩm. Đánh giá được tác động của tác phẩm đối với người đọc và xã hội.
  • Phân biệt và biết cách sử dụng ngôn ngữ trang trọng và ngôn ngữ thân mật trong giao tiếp.
  • Viết được bài văn nghị luận về một vấn đề có liên quan đến tuổi trẻ.
  • Thuyết trình về một vấn đề liên quan đến cơ hội và thách thức đối với đất nước.
  • Kính trọng và biết ơn những người có công với đất nước; sống nhân ái, có lí tưởng và ý thức sâu sắc về chủ quyền quốc gia, về tương lai của dân tộc.

Kiến thức văn

  1. Nhật kí, phóng sự, hồi kí:
    • Nhật kí, phóng sự, hồi kí là những tiểu loại của thể loại kí nhưng có những yếu tố đặc trưng riêng.
    • Nhật kí ghi chép theo thứ tự ngày tháng về những sự kiện của đời sống mà tác giả là người trực tiếp tham gia hay chứng kiến; thường bộc lộ suy nghĩ, thái độ và đánh giá của người viết về con người, cuộc đời và chính bản thân mình.
    • Phóng sự ghi chép kịp thời, cụ thể những sự việc, con người nhằm làm sáng tỏ trước công luận về vấn đề được đặt ra từ bài viết. Vấn đề nêu lên trong bài phóng sự thường liên quan đến hoạt động và số phận của một hoặc nhiều người, có ý nghĩa thời sự đối với xã hội. "Là một thể loại phi hư cấu, phóng sự còn mang yếu tố chính luận: câu chuyện kể về các sự kiện được xen kẽ với những suy nghĩ và bình luận ngoại đề của tác giả. Đặc biệt, chủ kiến của nhà văn bộc lộ rõ trong phóng sự văn học." (*)

Dẫn theo Huỳnh Như Phương, Tác phẩm và thể loại văn học, NXB Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh, 2021.

Trả lời:

  • Yêu cầu cần đạt và kiến thức văn đã được trình bày chi tiết trong trang.

Do đó, kết luận:

Trang 50 — Tính chất phi hư cấu và một số thủ pháp nghệ thuật trong nhật kí, phóng sự, hồi kí

Câu hỏi:

  • Hồi kí ghi lại những sự kiện đã xảy ra trong quá khứ mà tác giả là người trực tiếp tham gia hoặc chứng kiến. Do sự cách quãng của thời gian diễn ra sự kiện nên hồi kí không ghi chép tỉ mỉ hàng ngày như nhật kí mà chỉ ghi chép dựa trên ấn tượng và hồi ức của cá nhân người viết. Dù là những ghi chép cá nhân nhưng hồi kí cần bảo đảm tính khách quan, chính xác về sự kiện, nhân vật, thời gian, địa điểm,... Hồi kí của những nhân vật có vị trí xã hội (nhà hoạt động chính trị, nhà khoa học, nhà văn lớn, nghệ sĩ hội tiếng,...) là những tư liệu lịch sử quý giá, có ý nghĩa và tác động xã hội rất lớn,...

1. Xác định các CÂU HỎI/YÊU CẦU trong trang

trong trang có các câu hỏi/ yêu cầu sau:

  • 2. Tính phi hư cấu và một số thủ pháp nghệ thuật trong nhật kí, phóng sự, hồi kí

2. Viết câu trả lời/soạn bài đầy đủ

2. Tính phi hư cấu và một số thủ pháp nghệ thuật trong nhật kí, phóng sự, hồi kí

Trả lời: Tính phi hư cấu và một số thủ pháp nghệ thuật trong nhật kí, phóng sự, hồi kí được thể hiện qua các đặc điểm sau:

  1. Tính phi hư cấu:

    • Với nhiệm vụ ghi chép những sự kiện xác thực của đời sống, cả nhật kí, phóng sự và hồi kí đều có sự kết hợp giữa tính phi hư cấu với một số thủ pháp nghệ thuật như miêu tả, trần thuật,... Tính phi hư cấu của tác phẩm thể hiện ở những sự kiện có thực (về thời gian, địa điểm, số liệu,...) mà người viết đã trực tiếp tham gia hay chứng kiến. Thủ pháp nghệ thuật miêu tả kết hợp với trần thuật giúp sự kiện và con người trong tác phẩm hiện lên sinh động. Sự kết hợp giữa chi tiết, sự kiện hiện thực với trải nghiệm, thái độ và đánh giá của người viết khiến nhật kí, phóng sự và hồi kí không chỉ làm tròn chức năng thông tin mà còn chứa đựng tư tưởng. Đọc nhật kí, phóng sự, hồi kí, không chỉ thấy được sự kiện mà còn biết những vấn đề mà xã hội quan tâm, hiểu được về hoàn cảnh, tính cách và số phận nhân vật.

  2. Một số thủ pháp nghệ thuật:

    • Ở thể loại nhật kí, người viết thường ghi lại sự kiện, cảm nghĩ của cá nhân "vừa mới xảy ra", thường sử dụng hình thức trần thuật ngôi thứ nhất, số ít. Nhật kí là thể loại độc thoại, song lời độc thoại của tác giả hoặc nhân vật lại có thể là cuộc đối thoại ngầm với người khác về con người, cuộc đời và chính bản thân mình. Ví dụ: Nhật kí Đặng Thuý Trâm là những dòng ghi chép hàng ngày về cuộc sống nơi tuyến đầu chống Mỹ cứu nước của nữ bác sĩ Đặng Thuý Trâm. Nhật kí Một lí nước mắt cũng là những dòng ghi chép chân thực, xúc động về cuộc sống và suy nghĩ của Ki-tô A-ya - một nữ sinh trung học phổ thông người Nhật Bản mắc bệnh nan y.

    • Ở thể loại phóng sự, người viết thường bám sát hiện thực đời sống, phát hiện những sự việc, vấn đề gây cấn, có ý nghĩa thời sự để điều tra, phỏng vấn, đối thoại, ghi chép,... nhằm cung cấp cho công chúng những bằng chứng xác thực, cụ thể để họ có thể đánh giá đúng người và việc mà họ đang quan tâm theo dõi. Ví dụ: Trong phóng sự Khúc tráng ca nhà giàn, tác giả Xuân Ba đã ghi chép một cách chân thực, cảm động về cuộc sống khó khăn, gian khổ, nhiều mất mát, hi sinh và cũng rất hào của những cán bộ, chiến sĩ trên các nhà giàn ở quần đảo Trường Sa.

    • Ở thể loại hồi kí, người viết thường kể lại những sự kiện dựa trên ấn tượng, hồi ức của cá nhân và chính những ấn tượng, cảm tưởng trực tiếp của tác giả lại có giá trị như một tài liệu xác thực, đáng tin cậy. Ví dụ: Trong Hồi kí Điện Biên Phủ - điểm hẹn lịch sử, Đại tướng Võ Nguyên Giáp kể lại toàn bộ diễn biến chiến thắng lịch sử Điện Biên Phủ năm 1954, trong đó có "Quyết định khó khăn nhất" về phương châm tác chiến mà ông đã thực hiện.

Trang 51 — Nhật kí Đặng Thuý Trâm

Câu 1. Chuẩn bị

  • Xem lại phần Kiến thức Ngữ văn để vận dụng vào đọc hiểu văn bản này.(*)
  • Khi đọc hiểu văn bản nhật kí, các em cần chú ý:(**)
    • Tính xác thực của việc ghi chép hàng ngày được biểu hiện ở những yếu tố nào?
    • Sự trải nghiệm của người viết đem lại hiệu quả gì cho văn bản?
    • Văn bản sử dụng hình thức trần thuật ngôi thứ mấy? Chi tiết nào của văn bản gây ấn tượng đối với người đọc?
    • Văn bản gợi gắm tư tưởng, tình cảm gì của người viết? Điều ấy có liên quan như thế nào đến cuộc sống hiện nay?

Trả lời:

  • Kiến thức Ngữ văn cần xem lại:

    • Các đặc điểm cơ bản của thể loại nhật kí.
    • Cách phân tích một văn bản nhật kí.

  • Tính xác thực của việc ghi chép hàng ngày:

    • Tính xác thực của việc ghi chép hàng ngày trong nhật kí được biểu hiện qua:
      • Nội dung ghi chép chân thực, trung thực.
      • Thời gian, địa điểm cụ thể.

  • Hiệu quả của sự trải nghiệm:

    • Sự trải nghiệm của người viết đem lại hiệu quả:
      • Giúp người đọc hiểu rõ hơn về cuộc sống, con người, và bối cảnh lịch sử.
      • Thể hiện tâm hồn, tình cảm và ý chí của người viết.

  • Hình thức trần thuật và chi tiết gây ấn tượng:

    • Văn bản sử dụng hình thức trần thuật ngôi thứ nhất.
    • Chi tiết gây ấn tượng:
      • “Ngày 22-6-1970, trong một chuyến công tác, chị bị dịch phuc kích và anh dũng hi sinh khi chưa đầy 28 tuổi.”

  • Tư tưởng, tình cảm và liên quan đến cuộc sống hiện nay:

    • Tư tưởng, tình cảm:
      • Tình yêu nước, ý chí chiến đấu vì độc lập, tự do.
      • Khát vọng hòa bình.
    • Liên quan đến cuộc sống hiện nay:
      • Giá trị của sự hy sinh, ý chí chiến đấu vì Tổ quốc.
      • Lòng yêu nước, trách nhiệm với cộng đồng.

Trang 50 — Đọc hiểu

Câu hỏi:

  • Công việc hàng ngày của bác sĩ Đặng Thủy Trâm có gì đặc biệt?

Trả lời: Công việc hàng ngày của bác sĩ Đặng Thủy Trâm có nhiều điểm đặc biệt:

  • "Những ngày bận rộn công tác dồn dập, thương nặng, người ít, mọi người trong bệnh xã đều hết sức vất vả và Riêng mình, trách nhiệm càng nặng nề hơn bao giờ hết, mỗi ngày làm việc từ sáng tinh mơ cho đến đêm khuya."
  • Khối lượng công việc quá lớn mà người không có nên không thể nào còng lưng làm việc từ sáng tới đêm khuya.
  • Bác sĩ Đặng Thủy Trâm không chỉ "phụ trách bệnh xã, vừa lo điều trị, vừa giảng dạy" mà còn "đem hết tài năng, sức lực của mình để cống hiến cho chiến trường."
  • Mọi đóng góp của bác sĩ thể hiện trong câu: "Đôi mắt người thường bình hóm nào dầu nhức nhối như bố hôm nay cũng sáng lại một phần."
  • Hay sự hy sinh thầm lặng: "Cánh tay anh bộ đội xung phong đã bị gãy rời cũng đã liền lại,... Đó chính là nhờ sức lực của mình và những người y tá đêm ngày lân lội trong công tác bên giường bệnh."

➡ Tóm lại, công việc của bác sĩ Đặng Thủy Trâm đặc biệt ở chỗ vừa làm nhiệm vụ y tế, vừa đảm đương trách nhiệm giảng dạy và đào tạo, đồng thời cống hiến hết mình cho công việc chiến trường.