Trang 105 — Chiếc lá cuối cùng

Câu hỏi 1. "Chiếc lá cuối cùng" có ý nghĩa như thế nào với Giôn-xi?

Trả lời: "Chiếc lá cuối cùng" là biểu tượng của sự sống và hy vọng. Đối với Giôn-xi, chiếc lá cuối cùng trên cây thường xuân bám vào bức tường gạch là minh chứng cho ý chí sống mạnh mẽ. Cô tin rằng, khi chiếc lá rơi xuống, cô sẽ chết. Điều này thể hiện qua lời nói:
"Em cứ tưởng là nhất định trong đêm vừa qua nó đã rụng. Em nghe thấy gió thổi. Hôm nay nó sẽ rụng thôi và cùng lúc đó thì em sẽ chết."
Chiếc lá cuối cùng là niềm tin và hy vọng cuối cùng của Giôn-xi, dù rất mong manh nhưng vẫn quyết tâm trụ vững.

Câu hỏi 2. "Chuyến đi xa xôi bí ẩn" muốn chỉ điều gì?

Trả lời: "Chuyến đi xa xôi bí ẩn" ám chỉ sự ra đi của Giôn-xi, khi cô cảm thấy mình không còn hy vọng sống nữa. Xiu đã nhắc đến điều này:
"Cái cô đơn nhất trong khắp thế gian là một tâm hồn đang chuẩn bị sẵn sàng cho chuyến đi xa xôi bí ẩn của mình."
Câu này gợi lên một sự ra đi không quay lại, như một sự từ biệt vĩnh viễn.

Câu hỏi 3. Hoàn cảnh ở đây có tác dụng gì?

Trả lời: Hoàn cảnh trong đoạn văn là một cơn mưa lớn kéo dài suốt cả đêm, những cơn gió lạnh thổi và chiếc lá cuối cùng còn bám trên tường. Hoàn cảnh này làm nổi bật sự mong manh của chiếc lá cuối cùng, đồng thời làm rõ tình cảnh bi thảm của Giôn-xi khi phải đối mặt với bệnh tật và cái chết. Điều này cũng nhấn mạnh sự can đảm và nghị lực của nhân vật Xiu khi cô vẫn lạc quan và chăm sóc Giôn-xi.

Câu hỏi 4. Hình dung thái độ và tình cảm của Giôn-xi khi thấy "chiếc lá cuối cùng vẫn còn đó".

Trả lời: Khi thấy chiếc lá cuối cùng vẫn còn đó, Giôn-xi cảm thấy xúc động và có thêm động lực sống. Ban đầu, cô rất tuyệt vọng khi nghĩ rằng chiếc lá đã rụng, nhưng khi nhìn thấy nó vẫn còn bám vào tường, cô đã có thêm niềm tin và nghị lực. Điều này thể hiện qua lời nói với Xiu:
"Em thật là một con bé hư, chị Xiu thân yêu ơi."
Giôn-xi cảm thấy mình không được yếu lòng, cần phải mạnh mẽ để không phụ lòng tốt của Xiu và để tiếp tục sống.

Trang 106 — Chiếc lá cuối cùng

Câu 1. Tóm tắt truyện trong khoảng 5 - 7 dòng. Nhan đề Chiếc lá cuối cùng có liên quan như thế nào đến nội dung câu chuyện?

Trả lời: Truyện kể về hai chị em Giòn-xi và Xiu cùng thuê nhà ở tầng trên của một tòa nhà. Giòn-xi bị bệnh sưng phổi nặng, trong khi Xiu cũng ốm. Họ gặp một họa sĩ già tên là cụ Bo-men. Cụ vẽ một bức tranh cây dây leo với những chiếc lá, trong đó chiếc lá cuối cùng luôn lay động trong gió. Khi cụ Bo-men qua đời, Xiu kể với Giòn-xi rằng chiếc lá cuối cùng đã rụng. Giòn-xi thấy sự việc này và hiểu ra ý nghĩa sâu sắc của nó.

Nhan đề "Chiếc lá cuối cùng" liên quan chặt chẽ đến nội dung câu chuyện vì nó tượng trưng cho niềm hy vọng và sức sống mãnh liệt của con người. Chiếc lá cuối cùng là biểu tượng của sự sống, dù trong hoàn cảnh khó khăn, con người vẫn có thể vượt qua.

Câu 2. Truyện được kể theo ngôi thứ mấy? Dẫn ra và phân tích tác dụng của một số lời người kể chuyện và lời nhân vật.

Trả lời: Truyện được kể theo ngôi thứ ba.

Một số lời người kể chuyện và lời nhân vật:

  • Lời người kể chuyện: "Buổi chiều, bác sĩ tới và khi ông ra về, Xiu kiểm tra ngoài hành lang. [...] Cụ Bo-men là một người già yếu, bệnh tình nguy kịch. Chẳng còn hi vọng gì, nhưng hôm nay ông cụ sẽ vào nằm bệnh viện để được chăm sóc chu đáo hơn." → Giúp người đọc hiểu rõ tình hình và tâm trạng của các nhân vật.

  • Lời nhân vật: Xiu nói với Giòn-xi: "Cô ấy khỏi nguy hiểm rồi, chị đã thắng. Giờ chỉ còn việc bồi dưỡng và chăm nom thế thôi." → Thể hiện sự quan tâm và hy vọng của Xiu dành cho Giòn-xi.

Câu 3. Tình huống truyện có gì hấp dẫn? Kết thúc truyện có gì độc đáo? Nếu Xiu và Giòn-xi biết cụ Bo-men sẽ vẽ chiếc lá trên tường thì câu chuyện có còn hấp dẫn không? Vì sao?

Trả lời: Tình huống truyện hấp dẫn ở chỗ: Giòn-xi đang ốm nặng, Xiu lo lắng và cố gắng giúp chị khỏi bệnh. Trong khi đó, cụ Bo-men, dù ốm yếu, vẫn cố gắng vẽ một bức tranh cây dây leo với những chiếc lá để mang lại hy vọng cho Giòn-xi.

Kết thúc truyện độc đáo ở chỗ: khi cụ Bo-men qua đời, Xiu kể với Giòn-xi rằng chiếc lá cuối cùng đã rụng, giúp Giòn-xi hiểu ra ý nghĩa của bức tranh và sự hy sinh của cụ Bo-men.

Nếu Xiu và Giòn-xi biết cụ Bo-men sẽ vẽ chiếc lá trên tường thì câu chuyện sẽ không còn hấp dẫn vì:

yếu tố bất ngờ và cảm xúc chân thật sẽ bị mất đi. Việc cụ Bo-men vẽ chiếc lá trên tường là một chi tiết bất ngờ và đầy cảm xúc, giúp làm nổi bật ý nghĩa của truyện. Nếu các nhân vật biết trước, tình huống sẽ trở nên kém chân thực và ý nghĩa của câu chuyện sẽ bị giảm đi.

Trang 107 — Phân tích một tác phẩm truyện

1. Định hướng

1.1. Ở những lớp dưới, các em đã được học cách viết bài văn nghị luận phân tích một tác phẩm truyện. Sách Ngữ văn 9 tiếp tục rèn luyện kĩ năng phân tích và viết kiểu bài văn nghị luận này.

Bài văn phân tích một tác phẩm truyện cần phân tích được nội dung chủ đề; dẫn ra và phân tích tác dụng của một số nét đặc sắc về hình thức nghệ thuật được dùng trong tác phẩm, từ đó, nêu lên nhận xét, đánh giá của bản thân về hiệu quả thẩm mĩ của những nét đặc sắc ấy.

Khi viết bài văn phân tích một tác phẩm truyện cần tránh sa đà vào kể lại nội dung văn bản mà không phân tích, lí giải, đánh giá,... các phương diện nội dung và hình thức của tác phẩm hoặc vừa kể lại, vừa "chêm xen" các nhận xét tản mạn, vụn vặt. Các ý kiến, nhận xét về tác phẩm cần được khái quát thành luận điểm và được làm rõ bằng việc phân tích dựa trên văn bản của nhà văn cùng sự cảm nhận của bản thân. Số lượng luận điểm trong bài viết tùy thuộc vào sự phức tạp, phong phú,... của tác phẩm cần phân tích nhưng thông thường, khoảng từ 2 đến 3 luận điểm chính được nêu lên và làm rõ trong bài viết là phù hợp.

Bài văn phân tích một tác phẩm truyện có thể yêu cầu phân tích toàn bộ tác phẩm, đoạn trích hoặc tập trung vào một số yếu tố nội dung, hình thức của tác phẩm truyện.

1.2. Để viết bài văn phân tích một tác phẩm truyện, các em cần chú ý:

  • Đọc kĩ văn bản truyện, xác định chủ đề của truyện.

Trang 108 — Thực hành (phân tích truyện)

Câu 1. Bài tập: Chọn một trong hai đề sau:
(1) Phân tích truyện ngắn "Làng" của Kim Lân.
(2) Phân tích truyện ngắn "Ông lão bên chiếc cầu" của Ȯ-nit Hê-minh-uê.

Trả lời:

  • Học sinh có thể chọn một trong hai đề:
    • Đề 1: Phân tích truyện ngắn "Làng" của Kim Lân.
    • Đề 2: Phân tích truyện ngắn "Ông lão bên chiếc cầu" của Ȯ-nit Hê-minh-uê.

a) Chuẩn bị (ví dụ với đề 1)

  • Xác định yêu cầu của đề bài (về nội dung, kiểu loại văn bản) và người đọc bài viết.

    • Đề bài yêu cầu phân tích truyện ngắn "Làng" của Kim Lân.
    • Nội dung: Phân tích các đặc sắc nghệ thuật, tình huống, nhân vật, ngôn ngữ,... và ý nghĩa của truyện.
    • Kiểu loại văn bản: Bài phân tích văn học.
    • Người đọc: Bản thân và những người quan tâm đến văn học lớp 9.

  • Xem lại nội dung đọc hiểu truyện ngắn Làng của Kim Lân.

b) Tìm ý và lập dàn ý

  • Tìm ý cho bài viết bằng cách đặt và trả lời các câu hỏi:

  1. Chủ đề của truyện là gì? Em có nhận xét như thế nào về chủ đề của truyện?

    • Chủ đề của truyện "Làng" là tình cảm gia đình, tình làng nghĩa xóm và sự thay đổi trong nhận thức của nhân vật ông Hai khi có tin làng trở thành nơi tập trung kháng chiến.
    • Nhận xét: Chủ đề giản dị, gần gũi nhưng sâu sắc, thể hiện tình cảm con người trong thời kì kháng chiến.

  2. Truyện có những đặc sắc nghệ thuật nào? Em sử dụng từ ngữ nào để thể hiện nhận xét, đánh giá của mình về mỗi đặc sắc nghệ thuật đó?

    • Đặc sắc nghệ thuật:
      • Tình huống truyện: Tình huống truyện xoay quanh sự thay đổi nhận thức của ông Hai khi làng trở thành làng kháng chiến.
      • Nhân vật: Nhân vật ông Hai thể hiện rõ sự yêu nước và tình cảm làng.
      • Ngôn ngữ: Ngôn ngữ giản dị, mộc mạc, phù hợp với bối cảnh và nhân vật.

  3. Truyện gợi cho em cảm xúc, suy nghĩ gì?

    • Gợi lên cảm xúc yêu nước, tình làng nghĩa xóm và sự tự hào dân tộc.

Trang 108 — Thực hành (phân tích truyện)

Câu 2. (tiếp theo)

Trả lời:

  • Sơ đồ gợi ý phân tích truyện:

    • Chủ đề của truyện là gì? Em có nhận xét như thế nào về chủ đề của truyện?

      • Chủ đề: tình cảm gia đình, tình làng nghĩa xóm và tinh thần yêu nước.
      • Nhận xét: Chủ đề gần gũi, dễ cảm thông.

    • Truyện có những đặc sắc nghệ thuật nào?

      • Tình huống truyện độc đáo.
      • Nhân vật ông Hai giàu tình cảm.
      • Ngôn ngữ mộc mạc, chân thực.

    • Truyện gợi cho em cảm xúc, suy nghĩ gì?

      • Gợi lên lòng yêu nước và trân trọng tình làng.