Trang 106 — Viết

Câu 1. Viết bài văn nghị luận phân tích một tác phẩm văn học (truyện)

Trong bài 1 và bài 3, em đã được khám phá vẻ đẹp của truyện truyền kỳ và truyện thơ Nôm. Ở những lớp trước, em cũng đã được học nhiều tác phẩm truyện hiện đại. Phần Viết của bài học này sẽ hướng dẫn em cách viết bài văn nghị luận phân tích một tác phẩm truyện, trên cơ sở đó, em được củng cố tri thức về thể loại, đồng thời tiếp tục rèn luyện nhằm nâng cao năng lực phân tích tác phẩm văn học.

Yêu cầu:

  • Giới thiệu khái quát tác phẩm truyện cần phân tích (nhan đề, tác giả, thể loại), nêu nhận xét chung của người viết về tác phẩm.
  • Làm rõ được nội dung chủ đề của tác phẩm.
  • Phân tích được những nét đặc sắc về hình thức nghệ thuật của tác phẩm truyện (cốt truyện, nghệ thuật xây dựng nhân vật, nghệ thuật kể chuyện, không gian và thời gian, ngôn ngữ người kể chuyện, ngôn ngữ đối thoại và độc thoại của nhân vật,..); tập trung vào một số yếu tố nghệ thuật nổi bật của tác phẩm.
  • Triển khai hệ thống luận điểm chặt chẽ; sử dụng lí lẽ thuyết phục, bằng chứng xác đáng để làm sáng tỏ ý kiến nêu trong bài viết.
  • Khẳng định được ý nghĩa, giá trị của tác phẩm.

Trả lời: Các bước viết bài văn nghị luận phân tích một tác phẩm truyện:

  1. Giới thiệu khái quát tác phẩm truyện cần phân tích (nhan đề, tác giả, thể loại), nêu nhận xét chung của người viết về tác phẩm.

    • Ví dụ: "Lặng lẽ Sa Pa" của Nguyễn Thành Long là một truyện ngắn xuất sắc, được hoàn thành sau chuyến đi thực tế Lào Cai năm 1970, thuộc mảng đề tài cuộc sống và con người miền Bắc trong công cuộc lao động và dựng xây đất nước.

  2. Làm rõ được nội dung chủ đề của tác phẩm.

    • Ví dụ: Truyện ngắn "Lặng lẽ Sa Pa" đã phản ánh chân thực cuộc sống và con người miền Bắc trong công cuộc lao động và dựng xây đất nước.

  3. Phân tích được những nét đặc sắc về hình thức nghệ thuật của tác phẩm truyện (cốt truyện, nghệ thuật xây dựng nhân vật, nghệ thuật kể chuyện, không gian và thời gian, ngôn ngữ người kể chuyện, ngôn ngữ đối thoại và độc thoại của nhân vật,..); tập trung vào một số yếu tố nghệ thuật nổi bật của tác phẩm.

    • Ví dụ: Truyện có sức hấp dẫn bởi tình huống truyện độc đáo, nhân vật được xây dựng bằng bút pháp lí tưởng hóa, không khí truyện thấm đẫm chất thơ, ẩn chứa những thông điệp sâu xa.

  4. Triển khai hệ thống luận điểm chặt chẽ; sử dụng lí lẽ thuyết phục, bằng chứng xác đáng để làm sáng tỏ ý kiến nêu trong bài viết.

    • Ví dụ: Có thể triển khai các luận điểm chính:
      • Giới thiệu khái quát về tác phẩm "Lặng lẽ Sa Pa"
      • Phân tích nội dung và nghệ thuật của tác phẩm
      • Ý nghĩa và giá trị của tác phẩm

  5. Khẳng định được ý nghĩa, giá trị của tác phẩm.

    • Ví dụ: "Lặng lẽ Sa Pa" không chỉ là một truyện ngắn xuất sắc về nội dung và nghệ thuật, mà còn là một tác phẩm giàu ý nghĩa và giá trị về mặt tư tưởng và thẩm mỹ.

Trang 105 — Lặng lẽ Sa Pa

Câu hỏi: Phân tích nội dung chủ đề của tác phẩm.

Trả lời: Nội dung chủ đề của tác phẩm "Lặng lẽ Sa Pa" được thể hiện qua hình tượng nhân vật anh thanh niên, một người lao động nhỏ bé, bình dị trên đỉnh núi Yên Sơn cao 2.600 mét. Hoàn cảnh của anh là "một mình trên đỉnh Yên Sơn cao 2.600 mét, quanh năm chỉ có cây cỏ với mây mù. Không phải công việc, mà chính nỗi cô đơn mới là thử thách khó vượt qua nhất với anh." Điều này cho thấy sự cống hiến, hi sinh lặng thầm của những con người lao động nhỏ bé.

Tác giả đã làm nổi bật những phẩm chất tốt đẹp của anh thanh niên như: "tinh thần trách nhiệm, lí tưởng sống cao đẹp và thái độ sống tích cực trước gian khổ, khó khăn." Mua tuyết dù đèo lúc 1 giờ sáng không làm anh bỏ cuộc. Sự yên lặng đáng sợ của non cao không khuất phục được anh. Đó là bởi anh ý thức sâu sắc ý nghĩa công việc mình làm. Nó giải tỏa nỗi cô đơn của anh. Nó giúp anh hiểu công việc chính là sợi dây vô hình kết nối giữa anh và đồng đội, khiến anh cảm thấy sống "thật hạnh phúc" bởi được góp sức vào sự nghiệp chung.

Dưới ngòi bút của Nguyễn Thành Long, anh thanh niên còn là người biết tổ chức cuộc sống. "Thế giới" sống của anh gắn với vườn hoa, với một khung cảnh sinh hoạt ngăn nắp, những trang sách như từng ô cửa kết nối anh với thế giới bên ngoài đỉnh Yên Son bốn mùa mây mưa phù phiếm. Trong cư xử với mọi người, anh cũng rất ân cần, chân tình. Từ việc tặng củ tam thất cho vợ bác lái xe, cắt hoa tặng cô kĩ sư, đến việc từ chối khi người họa sĩ muốn kí họa chân dung của mình,... tất cả cho thấy sự ân cần, chu đáo và khiêm tốn của một chàng trai trẻ.

Có thể nói, những nhân vật như anh thanh niên, ông kí sư vườn rau, anh cán bộ nghiên cứu bản đồ sét đã giúp Nguyễn Thành Long làm sáng tỏ chủ đề của tác phẩm. Câu chuyện về họ khiến người ta hiểu hơn về cái "lặng lẽ" của Sa Pa. Sa Pa lặng lẽ đâu chỉ bởi "những đỉnh thự cổ kì" mà chỉ nghe tên người ta đã "nghĩ đến chuyện nghỉ ngơi". Cái lặng lẽ của Sa Pa là giai âm của những nốt nhạc trầm trên đỉnh non cao, hòa vào bài ca lao động dựng xây đất nước trong một giai đoạn đầy khó khăn, thử thách.

Bên cạnh chủ đề về lẽ sống, truyện còn thể hiện những suy ngẫm của nhà văn về giới hạn của nghệ thuật trước cuộc đời. Đứng trước anh thanh niên, người họa sĩ cảm thấy rõ "sự bất lực của nghệ thuật". Những suy tư của ông: "Làm thế nào cho người xem hiểu được anh ta, mà không phải hiểu như một ngôi sao xa? Và làm thế nào đặt được chính tâm hồn của nhà họa sĩ vào giữa bức tranh đó?" chính là những trăn trở về việc làm sao để thể hiện được một cách chân thật nhất về đẹp của những con người.

Trang 106 — Lặng lẽ Sa Pa

Câu hỏi:

  • Phân tích những nét đặc trưng của hình thức nghệ thuật của tác phẩm.

Trả lời: Lặng lẽ Sa Pa là một truyện ngắn tiêu biểu, giàu sức gợi của Nguyễn Thành Long. Tác phẩm đã sáng tạo được tình huống truyện độc đáo, hấp dẫn người đọc bởi nghệ thuật kể chuyện độc đáo. Nhà văn đã sáng tạo được tình huống truyện bất ngờ, ây là cuộc gặp gỡ ngẫu nhiên giữa người họa sĩ già, cô kỹ sư trẻ và anh thanh niên trong một chuyến đi qua Sa Pa. Tình huống ấy giống như một lát cắt, một khoảnh khắc đất giá của đời sống, qua đó chân dung nhân vật được hiện hiện sắc nét, từ tượng của tác phẩm thâm nhập vào người đọc một cách tự nhiên. Nghệ thuật tạo dựng không khí truyện cũng rất đáng chú ý. Tác phẩm được bao bọc trong không gian ngập tràn ánh sáng, đầy chất thơ. Không gian Sa Pa "bắt đầu với những rừng đao", các dòng cỏ, để rồi mở ra một vùng thiên nhiên "đẹp lạ kì" với những cây thông "rung rinh trong năng những ngón tay bằng bạc", những ngọn đồi "mạ bạc", những rừng cây "hùng vĩ như một bó được lớn" dưới mặt trời, những bông hoa muôn hồng ngàn tia "rực rỡ". Phải là không gian đầy màu sắc và ánh sáng, thanh khiết và trong trẻo ấy mới có thể tương ứng và làm nên cho những con người lặng lẽ tỏa sáng giữa non cao. Ngôn ngữ tác phẩm cũng nhẹ nhàng, tinh tế, đầy chất trữ tình. Những từ ngữ như "lặng lẽ", "im lặng", "lặng yên" được lặp lại nhiều lần có dụng ý. Chúng vừa thể hiện được không khí lặng lẽ, mơ màng của cảnh vật, vừa diễn tả được những khoảng trầm tư của lòng người và khắc sâu hơn sự hi sinh âm thầm của những con người đang sống và làm việc nơi đây.

Không đặt tên cho các nhân vật cũng là một dụng ý nghệ thuật của Nguyễn Thành Long. Dường như với ông, họ là những con người bình dị như bao người giữa cuộc đời này, "Không ai nhớ mặt đặt tên/ Nhưng họ đã làm ra Đất Nước" (Nguyễn Khoa Điềm). Nhìn sâu hơn, trong những nhân vật mang tính chất "vô danh" ấy, chỉ có anh thanh niên không được xưng hô bằng những từ ngữ gắn với nghề nghiệp đặc thù. Phải chăng, khi gọi nhân vật là "anh thanh niên", nhà văn muốn nhấn mạnh hơn, tập trung hơn vào sự cống hiến của thế hệ trẻ, của tuổi trẻ trong sự nghiệp dựng xây đất nước? Điều này giúp tăng tính khái quát cho hình tượng nhân vật.

Có thể nói, Lặng lẽ Sa Pa là một truyện ngắn tiêu biểu, giàu sức gợi của Nguyễn Thành Long. Tuy đã ra đời cách đây hơn nửa thế kỷ, nhưng tác phẩm vẫn đem đến cho người đọc hôm nay nhiều rung cảm trước một lối văn nhẹ nhàng, trong sáng, thắm đượm chất trữ tình và những bài học, suy ngẫm về lí tưởng, lẽ sống.

Trang 107 — Thực hành viết theo các bước

Câu 1. Trong chương trình Ngữ văn cấp Trung học cơ sở, em đã được học nhiều tác phẩm truyện, từ truyện truyền kỳ, truyện thơ Nôm đến truyện ngắn hiện đại. Hãy lựa chọn một tác phẩm mà mình yêu thích để phân tích. Em có thể phân tích toàn bộ tác phẩm, hoặc chỉ lựa chọn một đoạn trích, một khía cạnh tiêu biểu. Các tác phẩm truyện thơ Nôm thường có dung lượng tương đối dài, bởi vậy em nên lựa chọn trích đoạn biểu đạt một nội dung trọn vẹn, có độ dài vừa phải. Chẳng hạn, với Truyện Kiều, em có thể phân tích đoạn miêu tả vẻ đẹp của chị em Thúy Kiều, đoạn Kiều thề nguyện cùng Kim Trọng, đoạn Kiều ở lầu Ngưng Bích hay đoạn Thúc Sinh từ biệt Thúy Kiều,… Đối với những tác phẩm truyện truyền kỳ hay truyện ngắn hiện đại có dung lượng vừa phải, em có thể phân tích trọn vẹn tác phẩm hoặc lựa chọn một khía cạnh tiêu biểu để phân tích, chẳng hạn: bi kịch của người phụ nữ trong Chuyện người con gái Nam Xương hoặc hình tượng các cô gái thanh niên xung phong trong truyện ngắn Những ngôi sao xa xôi,…

Trả lời:

  • Học sinh cần lựa chọn một tác phẩm truyện yêu thích từ chương trình Ngữ văn cấp Trung học cơ sở để phân tích.
  • Có thể phân tích toàn bộ tác phẩm hoặc một đoạn trích, một khía cạnh tiêu biểu.
  • Đối với truyện thơ Nôm dài như Truyện Kiều, nên chọn đoạn trích phù hợp, ví dụ:
    • "miêu tả vẻ đẹp của chị em Thúy Kiều"
    • "Kiều thề nguyện cùng Kim Trọng"
    • "Kiều ở lầu Ngưng Bích"
    • "Thúc Sinh từ biệt Thúy Kiều".
  • Với truyện truyền kỳ hoặc truyện ngắn hiện đại có dung lượng vừa phải, có thể phân tích toàn bộ hoặc tập trung vào khía cạnh tiêu biểu:
    • Bi kịch người phụ nữ trong Chuyện người con gái Nam Xương.
    • Hình tượng cô gái thanh niên xung phong trong Những ngôi sao xa xôi.

b. Tìm ý

  • Để tìm ý cho bài văn phân tích một tác phẩm truyện, em cần đặt ra và trả lời các câu hỏi như:
    • “Nội dung chủ đề của tác phẩm truyện (hoặc đoạn trích) là gì? Có thể phân tích chủ đề ấy như thế nào?”

Trả lời:

  • Nội dung chủ đề của tác phẩm truyện thường liên quan đến các vấn đề cuộc sống, xã hội, con người.

  • Ví dụ:

    • Chủ đề của truyện Làng là tình yêu gia đình và quê hương.
    • Chủ đề của Những ngôi sao xa xôi là hình tượng các cô gái thanh niên xung phong.

  • Làm rõ chủ đề là một yêu cầu cơ bản của bài văn phân tích tác phẩm truyện. Theo bài viết tham khảo, chủ đề của truyện ngắn Lặng lẽ Sa Pa là sự cống hiến và hi sinh thầm lặng của những con người nhỏ bé, bình dị. Từ đó, bài viết phân tích chủ đề qua hình tượng anh thanh niên – nhân vật chính của tác phẩm. Bài viết tham khảo cũng phân tích một nội dung chủ đề khác của truyện là những trăn trở, suy ngẫm của nhà văn về mối quan hệ giữa nghệ thuật và cuộc đời.

Trả lời:

  • Làm rõ chủ đề giúp bài viết đi sâu vào nội dung của tác phẩm.

  • Ví dụ:

    • Lặng lẽ Sa Pa: "sự cống hiến và hi sinh thầm lặng của những con người nhỏ bé, bình dị".
    • Những ngôi sao xa xôi: sự hy sinh và lý tưởng của tuổi trẻ.

  • “Tác phẩm truyện (hoặc đoạn trích) có những nét đặc sắc gì về nghệ thuật? Những nét đặc sắc đó đem đến hiệu quả thẩm mĩ như thế nào?”

Trả lời:

  • Tác phẩm truyện thường có những đặc sắc về nghệ thuật như:

    • Xây dựng nhân vật.
    • Bố cục, tình tiết.
    • Ngôn ngữ, giọng kể.

  • Ví dụ:

    • Truyện Kiều: nghệ thuật miêu tả vẻ đẹp của nhân vật (Thúy Kiều, Thúy Vân).
    • Làng: cách xây dựng tình huống truyện độc đáo.

  • Bên cạnh đặc trưng chung của thể loại truyện, mỗi tác phẩm ra đời trong các thời kì khác nhau, thuộc các thể loại truyện khác nhau sẽ có những đặc điểm riêng. Với truyện truyền kì, khi phân tích đặc sắc về hình thức nghệ thuật, em cần chú ý các yếu tố cốt truyện, nghệ thuật xây dựng nhân vật, không gian, thời gian nghệ thuật, chi tiết,…

Trả lời:

  • Mỗi thể loại truyện có những đặc điểm nghệ thuật riêng:
    • Truyền kỳ: cốt truyện kỳ lạ, siêu nhiên; nhân vật thường có số phận bi thảm.
    • Truyện ngắn hiện đại: tập trung vào đời sống nội tâm; thủ pháp hiện đại như tượng trưng, ẩn dụ.