Trang 136 — Thực hành viết theo các bước

Câu 1. TRƯỚC KHI VIẾT

a. Lựa chọn đề tài

  • Liệt kê một số kịch bản văn học em đã học hoặc đã đọc.

  • Bài viết tham khảo phân tích một vở bi kịch. Tuy nhiên, em có thể chọn một vở kịch hay trích đoạn kịch thuộc bất kì thể loại nào.

Trả lời: Các kịch bản văn học em đã học hoặc đã đọc có thể bao gồm: Yêu Liêu, Tức Mạc Đĩnh Chi, Lão Hạc,...

Em có thể chọn một vở kịch hay trích đoạn kịch thuộc thể loại bi kịch như Yêu Liêu để phân tích.

b. Tìm ý

Dựa vào những đặc trưng thể loại của vở kịch, hãy xác định những phương diện cần phân tích.

  • Xác định nội dung chủ đề qua xung đột kịch: Hãy đọc tóm tắt nội dung vở kịch (nếu có); tìm kịch bản trọn vẹn để đọc kĩ các chi tiết; theo dõi nội dung các hồi, diễn tiến các sự kiện; xác định nội dung xuyên suốt tác phẩm và vấn đề mà tác phẩm đặt ra. Chủ đề vở kịch toát ra từ xung đột kịch được thể hiện trong kịch bản. Ví dụ, bài viết tham khảo đã chỉ ra ở vở Yêu Liêu sự xung đột quyết liệt giữa những giá trị ngang bằng nhau: một bên là tình chống vợ, cha con với một bên là khát vọng lập công của đấng nam nhi; một bên là thân thể cha sinh mẹ dưỡng, tình tri kỷ với một bên là ý chí phục vụ minh chủ.

Trả lời: Để phân tích một vở kịch, cần xác định:

  1. Nội dung chủ đề qua xung đột kịch:
    • Đọc tóm tắt nội dung vở kịch (nếu có).
    • Tìm và đọc kĩ kịch bản trọn vẹn.
    • Theo dõi nội dung các hồi, diễn tiến các sự kiện.
    • Xác định nội dung xuyên suốt và vấn đề mà tác phẩm đặt ra.

Ví dụ: Trong vở Yêu Liêu, xung đột chính là giữa "tình chống vợ, cha con" với "khát vọng lập công của đấng nam nhi" và giữa "thân thể cha sinh mẹ dưỡng, tình tri kỷ" với "ý chí phục vụ minh chủ".

  • Xác định các phương diện đặc trưng của thể loại kịch: Xem lại tri thức ngữ văn trong các bài học về kịch ở lớp 8 và lớp 9 để nắm vững đặc trưng các thể loại kịch. Từ đó, phát hiện một số đặc điểm nổi bật của thể loại thể hiện qua kịch bản mà em chọn. Ví dụ, phân tích một vở bi kịch: "Nhân vật bi kịch sa vào tình trạng bất hạnh không phải vì sự xấu xa của nó. A-ri-xtốt cho rẳng có ba loại người: thật tốt, thật xấu, và ở giữa tốt và xấu, nhân vật bi kịch là loại "ở giữa", tốt nhưng có thể mắc sai lầm, mù quáng. Nhân vật Yêu Ly là người có ý chí, tài trí, kiên định theo đuổi sự nghiệp. Việc nhân vật lựa chọn hi sinh cả nhà, gia đình, tình nghĩa tri kỷ đồng nghĩa với việc ông ta chấp nhận sự trả giá đau đớn."

Trả lời: Các phương diện đặc trưng của thể loại kịch bao gồm:

  1. Xác định các phương diện đặc trưng của thể loại kịch:
    • Xem lại tri thức ngữ văn về kịch đã học.
    • Phát hiện đặc điểm nổi bật của thể loại kịch thể hiện qua kịch bản.

Ví dụ:

  • Nhân vật bi kịch thường sa vào tình trạng bất hạnh không phải vì sự xấu xa.

  • Ba loại người: thật tốt, thật xấu, và ở giữa tốt và xấu.

  • Nhân vật bi kịch là loại "ở giữa", tốt nhưng có thể mắc sai lầm, mù quáng.

  • Chọn một số phương diện nổi bật của văn bản kịch để đi sâu phân tích: Căn cứ vào kịch bản em chọn, xác định một hoặc một số phương diện nổi bật ở vở kịch (hành động, lời thoại, nhân vật,...). Tiến hành khai thác các chi tiết quan trọng, xâu chuỗi các chi tiết để có những đánh giá khái quát về tác phẩm. Bài viết tham khảo nhấn mạnh động cơ hành động, động cơ hành động, mẫu thuẫn nội tâm, tính lô-gíc của hành động kịch - những yếu tố làm nổi rõ xung đột bi kịch trong vở Yêu Ly.

Trả lời: Một số phương diện nổi bật để phân tích vở kịch:

  1. Hành động:

    • Khai thác các chi tiết quan trọng về hành động nhân vật.
    • Đánh giá động cơ hành động.

  2. Lời thoại:

    • Phân tích lời thoại để hiểu rõ tâm trạng, tính cách nhân vật.

  3. Nhân vật:

    • Phân tích tính cách, sự phát triển của nhân vật.

Ví dụ:

  • Động cơ hành động của nhân vật chính trong Yêu Liêu: hành động hi sinh gia đình và tình nghĩa tri kỷ để theo đuổi sự nghiệp.

Mục đích viết: Phân tích để làm rõ một số nét đặc sắc về nội dung và nghệ thuật của một kịch bản văn học.

Người đọc: Những người quan tâm tới thể loại văn học kịch và có nhu cầu tìm hiểu sâu về tác phẩm được phân tích.

Trang 137 — Hướng dẫn phân tích và viết bài về tác phẩm kịch

Câu 1. Lập dàn ý

Em hãy sắp xếp các ý tìm được thành một dàn ý.

Trả lời: Dàn ý bao gồm các phần chính như sau:

  • Mở bài: Giới thiệu tác phẩm, tác giả; nêu nhận định chung về tác phẩm kịch.
  • Thân bài:
    • Phân tích nội dung chủ đề của tác phẩm.
    • Phân tích những nét đặc sắc về hình thức nghệ thuật của tác phẩm (xung đột, hành động, cốt truyện, nhân vật, lời thoại,...).
  • Kết bài: Khẳng định hiệu quả thẩm mĩ và ý nghĩa của tác phẩm.

Câu 2. Viết bài

Khi viết bài, em cần chú ý:

  • Dựa vào dàn ý để triển khai bài viết. Trong khi viết cần kết hợp các thao tác trình bày khác nhau: nêu nhận định, đánh giá, trích dẫn, so sánh, giải thích, biểu cảm,...
  • Phân tích chi tiết cụ thể hoặc nêu một số chi tiết rồi đưa ra nhận định khái quát. Cần tránh kể lại nội dung tác phẩm kịch.
  • Có thể bố trí các luận điểm chính của bài lần lượt theo các đặc điểm của thể loại kịch hoặc đi sâu vào đặc điểm nổi bật nhất, từ đó liên hệ với các đặc điểm còn lại.

Câu 3. Chỉnh sửa bài viết

Đối chiếu bài viết của em với yêu cầu của kiểu bài nghị luận phân tích một tác phẩm kịch và dàn ý đã lập để chỉnh sửa. Nên lưu ý một số điểm như sau:

  • Nêu đầy đủ thông tin về tác phẩm, tác giả.
  • Nếu bài viết chưa làm rõ được những phương diện chính của kịch bản thì cần làm rõ.
  • Những ý kiến đánh giá, nhận xét về ý nghĩa và giá trị thẩm mĩ của tác phẩm cần phù hợp với vở kịch được phân tích.

Trang 138 — Nói và nghe

Câu 1. Thảo luận về một vấn đề đáng quan tâm trong đời sống phù hợp với lứa tuổi (được gợi ra từ tác phẩm văn học)

Trả lời: Các bước thực hiện thảo luận về một vấn đề đáng quan tâm trong đời sống phù hợp với lứa tuổi được gợi ra từ tác phẩm văn học như sau:

  • Trước khi thảo luận:

    • Tổ chức thảo luận theo 2 vòng:
      • Vòng 1: Thảo luận vấn đề trong nhóm.
      • Vòng 2: Thảo luận vấn đề trong phạm vi lớp.
    • Để chuẩn bị cho thảo luận ở vòng 1, cần chia lớp thành các nhóm và phân công người chủ trì, thư kí cho mỗi nhóm; đồng thời phân công người chủ trì và thư kí cho thảo luận trong phạm vi lớp ở vòng 2.
    • Các nhóm cần thống nhất lựa chọn vấn đề thảo luận dựa trên nội dung những tác phẩm văn học đã học hoặc đã đọc; trước hết là những tác phẩm vừa được học trong bài 5, sau đó có thể mở rộng tìm thêm đề tài từ các tác phẩm ngoài phạm vi bài 5, lựa chọn một vấn đề đời sống được gợi ra từ tác phẩm mà nhiều người quan tâm. Một số đề tài gợi ý:
      • "Vẻ đẹp của tình yêu (Rô-mê-ô và Gi-u-li-ét)".
      • "Danh dự và bổn phận của mỗi người (Lơ Xít)".
      • "Cách ứng xử của con người trước những tai họa, mất mát, nghịch cảnh (Bí ẩn của làn nước)".
    • Mỗi người cần nắm nội dung khái quát và các chi tiết trong tác phẩm có liên quan đến vấn đề được lựa chọn, suy nghĩ về vấn đề và ghi lại ý kiến của mình để chuẩn bị tham gia thảo luận.

  • Mục đích thảo luận:

    • Thông qua thảo luận, hiểu được suy nghĩ về một vấn đề đời sống của những người tham gia, từ đó có sự hiểu biết sâu sắc hơn về vấn đề, có nhận thức và hành động đúng đắn.

  • Vai trò của người nghe:

    • Những người tham gia và quan tâm đến vấn đề thảo luận.

  • Trong thảo luận:

    • Vòng 1: Thảo luận vấn đề trong nhóm. Mỗi thành viên phát biểu ý kiến theo chỉ định của người chủ trì. Thư kí ghi chép nội dung các ý kiến thảo luận. Sau khi kết thúc thảo luận trong nhóm, mỗi nhóm cử đại diện tham gia thảo luận ở vòng 2.

Trang 139 — Củng cố, mở rộng

1. Kể bảng vào vở theo mẫu sau và điền thông tin phù hợp:

Văn bản Nguồn gốc Xung đột Phẩm chất của nhân vật chính Hành động chính trong đoạn trích Tính chất lời thoại
Rô-mê-ô và Gi.u-li-ét
Lơ Xít

Trả lời:

Để hoàn thành bảng, cần điền thông tin phù hợp với từng mục:

  • Rô-mê-ô và Gi.u-li-ét:

    • Nguồn gốc: William Shakespeare
    • Xung đột: Mâu thuẫn giữa gia đình Capulet và Montague, tình yêu giữa Rô-mê-ô và Gi.u-li-ét
    • Phẩm chất của nhân vật chính: Tình yêu sâu sắc, dũng cảm, quyết tâm
    • Hành động chính trong đoạn trích: Rô-mê-ô và Gi.u-li-ét tuyên bố tình yêu trong lễ dạ hội
    • Tính chất lời thoại: Lãng mạn, đầy cảm xúc

  • Lơ Xít:

    • Nguồn gốc: Nguyễn Đình Thi
    • Xung đột: Mâu thuẫn giữa Lơ Xít và hoàn cảnh
    • Phẩm chất của nhân vật chính: Đấu tranh cho công lý, khát khao tự do
    • Hành động chính trong đoạn trích:
    • Tính chất lời thoại: Quyết liệt, mạnh mẽ

2. Tìm đọc một số vở kịch của Việt Nam và thế giới. Chọn trong số đó một tác phẩm em yêu thích và trả lời các câu hỏi sau:

a. Nhân vật chính trong vở kịch có phẩm chất gì?

Trả lời: Nhân vật chính trong vở kịch mà em yêu thích thường có phẩm chất như:

  • Tình yêu sâu sắc
  • Dũng cảm
  • Quyết tâm

b. Xung đột chính trong vở kịch là gì?

Trả lời: Xung đột chính trong vở kịch thường là:

  • Mâu thuẫn giữa các nhân vật
  • Mâu thuẫn nội tâm của nhân vật chính

c. Chi tiết nào em thấy thú vị nhất?

Trả lời: Chi tiết thú vị nhất mà em thấy thường là:

  • Một tình huống bất ngờ
  • Một lời thoại sâu sắc

3. Nhân vật bi kịch vừa có tội lại vừa không có tội.

Lấy câu văn trên làm câu chủ đề, hãy viết một đoạn văn (khoảng 10 – 12 câu).

Đoạn văn:

Bi kịch là sự kết hợp giữa đau khổ và tội lỗi, giữa đúng và sai trong một tình huống cụ thể. Nhân vật bi kịch vừa có tội lại vừa không có tội là hình ảnh của người vừa mắc lỗi lầm nhưng lại không hoàn toàn đáng trách. Điều này tạo nên sự phức tạp trong tính cách và hành động của nhân vật. Bi kịch thường xuất hiện khi con người đối mặt với những lựa chọn khó khăn và phải đối diện với hậu quả của quyết định đó. Trong nhiều tác phẩm văn học, nhân vật bi kịch thường được khắc họa một cách sâu sắc, gợi lên nhiều cảm xúc và suy ngẫm cho người đọc. Họ không phải là người hoàn toàn tốt hoặc hoàn toàn xấu, mà là những con người với nhiều mặt, nhiều khía cạnh trong tính cách. Qua nhân vật bi kịch, tác giả muốn gửi gắm thông điệp về sự nhân ái, sự tha thứ và sự phức tạp của con người. Những nhân vật này thường để lại ấn tượng mạnh mẽ và được nhớ lâu trong lòng người đọc. Việc hiểu và cảm thông với nhân vật bi kịch giúp chúng ta nhìn nhận cuộc sống một cách nhân văn hơn. Đồng thời, nó cũng làm sâu sắc thêm giá trị của các tác phẩm văn học trong việc phản ánh và thấu hiểu bản chất con người.