Trang 128 — Thực hành tiếng Việt

Câu 1. Trong tiếng Việt có những từ ngữ được cấu tạo theo mô hình: X+ thông minh (như ngôi nhà thông minh, người tiêu dùng thông minh,..). Hãy tìm thêm những từ ngữ mới được cấu tạo theo mô hình trên.

Trả lời: Các từ ngữ mới được cấu tạo theo mô hình X + thông minh:

  • Căn hộ thông minh
  • Thành phố thông minh
  • Thiết bị thông minh
  • Người dân thông minh
  • Công trình thông minh

Câu 2. Tìm thêm ít nhất một mô hình cấu tạo các từ ngữ mới tương tự mô hình nêu ở bài tập 1. Liệt kê những từ ngữ mới được cấu tạo từ (các) mô hình mà em vừa tìm được.

Trả lời: Một mô hình cấu tạo các từ ngữ mới tương tự là: X + xanh

  • Các từ ngữ mới:

    • Năng lượng xanh
    • Công nghệ xanh
    • Trái đất xanh
    • Không gian xanh
    • Sản phẩm xanh

Câu 3. Xác định nghĩa của các từ ngữ in đậm trong các trường hợp sau. Trong các trường hợp này, trường hợp nào từ ngữ được dùng theo nghĩa mới?

a₁. Con cóc là cậu ông trời
Hễ ai đánh cóc thì trời đánh cho.
(Ca dao)

a₂. Chúng tôi thích la cà ở những quán cóc bên hẻm phố.

b₁. Nó trót làm sai nên bây giờ phải tìm cách chữa cháy.

b₂. Lúc xảy ra hoả hoạn, đội cứu hoả đã đến kịp thời để chữa cháy.

Trả lời:

a₁.

  • Con cóc: Trong câu ca dao, "con cóc" là một biểu tượng, đại diện cho người làm việc thay trời (đánh cóc thì trời đánh cho). Ở đây, "con cóc" được dùng theo nghĩa biểu tượng, không phải nghĩa đen.

a₂.

  • Quán cóc: "Quán cóc" là quán nước nhỏ, thường được bày biện đơn sơ, tạm bợ, không trang trọng.

b₁. b₂.

  • Chữa cháy:

    • Nghĩa gốc (b₂): Hành động dập lửa khi lửa đang cháy.
    • Nghĩa chuyển (b₁): Chỉ hành động xử lý, khắc phục tình huống khó khăn đã xảy ra (ở đây là tình huống làm sai).

→ Từ ngữ được dùng theo nghĩa mới trong các trường hợp: a₁, a₂ và b₁.

Câu 4. Chỉ ra sự độc đáo trong cách kết hợp từ ở các trường hợp sau (chú ý các cụm từ/ câu được in đậm):

a. Nào đâu những đêm vàng bên bờ suối sáng tạo
Ta say mỗi đứng uống ánh trăng tàn?
(Thế Lữ, Nhớ rừng)

b. Sông cỏ xanh tươi gọn tới trời
(Hàn Mạc Tử, Mùa xuân chín)

c. Khách xa gặp lúc mùa xuân chín
(Hàn Mạc Tử, Mùa xuân chín)

d. Sông Đáy chảy chạy vào đời tôi
Như mẹ tôi gánh nặng rề vào ngõ sau mỗi buổi chiều đi làm về vất vả
(Nguyễn Quang Thiều, Sông Đáy)

Trả lời:

a.

  • Sáng tạo: Từ "sáng tạo" thường mang nghĩa tạo ra cái mới, nhưng trong câu thơ, nó lại được kết hợp với "đêm vàng bên bờ suối" để gợi lên cảm giác chói sáng, rực rỡ của đêm trăng.

b.

  • Gọn tới trời: Sự kết hợp này tạo ra hình ảnh sông cỏ xanh tươi trải dài, thông thoáng, gần như chạm tới trời.

c.

  • Lúc mùa xuân chín: Cách kết hợp này nhấn mạnh thời điểm mùa xuân đã chín muồi, không chỉ là một mùa trong năm mà còn gợi cảm giác thời gian của sự chín chắn, đẹp đẽ.

d.

  • Chạy vào đời tôi: Sông không chỉ chảy theo dòng mà còn "chạy vào đời tôi", gợi lên sự hòa quyện giữa dòng sông và dòng chảy của cuộc đời, ký ức.

Câu 5. Theo em, những cách kết hợp từ được đề cập đến ở bài tập 5 có phải là cách diễn đạt mới của cả cộng đồng không? Dựa vào đâu em kết luận như vậy?

Trả lời: Những cách kết hợp từ trên không phải là cách diễn đạt phổ biến của cả cộng đồng. Dựa vào:

  • Tần suất sử dụng: Các cách kết hợp từ như trên thường xuất hiện trong văn chương, thơ ca, nơi mà ngôn ngữ được sử dụng một cách sáng tạo và độc đáo.
  • Ngữ cảnh sử dụng: Các cách kết hợp này thường mang tính nghệ thuật cao, không phổ biến trong giao tiếp hàng ngày.
  • Tính biểu cảm: Các cách kết hợp từ này nhằm tạo ra hình ảnh mới lạ và cảm xúc đặc biệt, không phải cách diễn đạt thông thường.

Trang 131 — Sông Đáy

Câu hỏi:

  • Khi đọc hiểu văn bản thơ trữ tình, em cần:
    • Xác định thể thơ, nội dung bao quát và bố cục của văn bản
    • Tìm hiểu tác dụng của các yếu tố như hình ảnh, từ ngữ, biện pháp tu từ, nhịp thơ,... trong việc thể hiện tình cảm, cảm xúc của tác giả.
    • Xác định chủ đề, thông điệp của bài thơ

Trả lời: Không có câu hỏi cụ thể trong phần này, chỉ có hướng dẫn khi đọc hiểu văn bản thơ trữ tình.

Phần bài học

SÔNG ĐÁY Nguyễn Quang Thiêu

Sông Đáy chảy vào đời tôi

Như mẹ tôi gánh nặng rổ vào ngõ sau mỗi buổi chiều đi làm về vất vả

Tôi dụi mặt vào lưng người đẫm mồ hôi ướt một mảnh sông đêm

Năm tháng sống xa quê tôi như người bước hụt một mành sông đêm

Con mơ vang lên tiếng cá quậy tuột cầu như một tiếng nấc

Âm thầm vỡ trong tôi, âm thầm vỡ cuối nguồn sông

Toả mát xuống cơn đau tôi là tóc mẹ bến mòn đứng đợi

Một cây ngõ cuối vụ khó gây

Suốt đời buồn trong tiếng lá reo.

Những chiều xa quê tôi mong dòng sông dâng lên ngang trời cho tôi được nhìn thấy

Cho đôi mắt nhớ thương của tôi như hai hốc đất ven bờ, nơi những chú bống đến làm tổ được gần dựa nước mưa sông.

Sông Đáy ơi, Sông Đáy ơi... chiều nay tôi trở lại

Mẹ tôi đã già như cát bên bờ

*Sông Đáy: dòng sông chảy từ phía tây Hà Nội (trước đây là tỉnh Hà Tây), xuyên qua tỉnh Hà Nam, tạo thành ranh giới giữa tỉnh Ninh Bình và Nam Định trước khi ra Biển Đông tại cửa Đáy (dòng sông chảy song song bên hữu ngạn hạ lưu Sông Hồng). Nguyễn Quang Thiêu: sinh năm 1957, nhà thơ, nhà văn, ngoài làm thơ, ông còn viết tiểu thuyết, truyện ngắn, bút kí và làm báo; bài thơ Sông Đáy được ông sáng tác vào năm 1991.

Phần hướng dẫn đọc hiểu

  • Câu hỏi/ yêu cầu trong trang:
    • Xác định thể thơ, nội dung bao quát và bố cục của văn bản
    • Tìm hiểu tác dụng của các yếu tố như hình ảnh, từ ngữ, biện pháp tu từ, nhịp thơ,... trong việc thể hiện tình cảm, cảm xúc của tác giả.
    • Xác định chủ đề, thông điệp của bài thơ

Trả lời:

  • Thể thơ:

    • Bài thơ có thể được viết theo thể thơ tự do, vì không có quy tắc chặt chẽ về số tiếng trong mỗi câu và số câu trong mỗi khổ.

  • Nội dung bao quát và bố cục:

    • Nội dung bao quát: Bài thơ là nỗi nhớ sâu sắc của tác giả về dòng sông Đáy, đồng thời bày tỏ tình yêu quê hương, nhớ nhung về mẹ và những kỷ niệm gắn liền với dòng sông.
    • Bố cục:
      • Phần 1 (đến "một tiếng nấc"): Kể về dòng sông Đáy chảy vào đời tác giả, gợi nhớ về những tháng ngày sống xa quê.
      • Phần 2 (còn lại): Nỗi nhớ da diết của tác giả khi xa quê, mong muốn được quay về.

  • Tác dụng của các yếu tố:

    • Hình ảnh:

      • "Như mẹ tôi gánh nặng rổ vào ngõ" gợi hình ảnh người mẹ tần tảo, làm nổi bật sự vất vả và tình yêu thương của mẹ.
      • "Mẹ tôi đã già như cát bên bờ" gợi sự liên kết giữa dòng chảy thời gian và sự già đi của mẹ.

    • Từ ngữ:

      • "Âm thầm" (vỡ trong tôi, vỡ cuối nguồn sông) nhấn mạnh nỗi buồn thấm thía, sâu lắng.

    • Biện pháp tu từ:

      • So sánh:
        • "Như mẹ tôi gánh nặng rổ vào ngõ"
        • "Mẹ tôi đã già như cát bên bờ" làm nổi bật sự vất vả và sự già đi của mẹ.

    • Nhịp thơ:

      • Nhịp thơ tự do, biến đổi linh hoạt, tạo cảm giác trôi chảy như dòng sông.

  • Chủ đề và thông điệp:

    • Chủ đề: Tình yêu quê hương, nỗi nhớ dòng sông và tình mẫu tử.
    • Thông điệp:
      • "Sông Đáy ơi, Sông Đáy ơi... chiều nay tôi trở lại" thể hiện mong muốn quay về nguồn gốc, về với quê hương, tìm lại ký ức tuổi thơ.

Kết luận

Bài thơ là sự giao thoa giữa tình yêu thiên nhiên và tình cảm gia đình, gợi lên sự trân trọng đối với những giá trị truyền thống và quê hương.

Trang 132 — Sông Đáy

Câu 1. Nội dung bao quát của bài thơ là gì?

Trả lời: Nội dung bao quát của bài thơ là tình cảm sâu sắc của người viết đối với dòng Sông Đáy, một dòng sông quê hương, và qua đó bày tỏ nỗi nhớ, sự trân trọng dành cho dòng sông cũng như những kỉ niệm gắn liền với dòng sông.

Câu 2. Nêu một số đặc điểm hình thức của bài thơ (thể thơ, từ ngữ, hình ảnh, biện pháp tu từ, vần, nhịp,...) và cho biết tác dụng của hình thức ấy trong việc biểu đạt nội dung.

Trả lời:

  • Thể thơ: Thơ tự do.
  • Từ ngữ: Sử dụng các từ ngữ giản dị, mộc mạc như "mùi cát khô", "mùi tóc mẹ tôi", "cát từ mặt tôi chảy xuống dòng dòng".
  • Hình ảnh: Hình ảnh "cát khô", "tóc mẹ tôi" là hình ảnh mang tính biểu tượng, gợi lên sự gắn bó mật thiết giữa người và thiên nhiên.
  • Biện pháp tu từ: Hoán dụ ("mùi tóc mẹ tôi" để chỉ kí ức về mẹ), nhân hóa ("cát từ mặt tôi chảy xuống dòng dòng").
  • Vần, nhịp: Nhịp thơ không bị gò bó, tạo cảm giác tự nhiên, thoải mái.

Tác dụng: Những đặc điểm hình thức trên giúp bài thơ trở nên giàu hình ảnh, giàu cảm xúc, thể hiện sâu sắc tình cảm của người viết với dòng sông và quê hương.

Câu 3. Phân tích hình ảnh con Sông Đáy được gợi tả trong bài thơ.

Trả lời: Hình ảnh con Sông Đáy trong bài thơ không được miêu tả một cách trực tiếp mà thông qua những liên tưởng, cảm xúc của người viết. Dòng sông hiện lên qua các hình ảnh "mùi cát khô", "cát từ mặt tôi chảy xuống dòng dòng". Những hình ảnh này không chỉ gợi lên sự thân thuộc mà còn gợi nhớ về những kỉ niệm đẹp đẽ, gắn liền với tuổi thơ.

Câu 4. Phân tích tình cảm, cảm xúc của người viết khi viết về Sông Đáy. Bài thơ cho thấy mối liên hệ nào giữa Sông Đáy với mẹ và kỉ ức của người viết?

Trả lời: Tình cảm của người viết khi viết về Sông Đáy là tình cảm sâu lắng, da diết. Người viết "quỳ xuống vốc cát áp vào mặt" và "khóc", từ đó cho thấy sự gắn bó, yêu thương sâu sắc với dòng sông.

Dòng sông gắn liền với kỉ ức tuổi thơ, với "mùi tóc mẹ tôi". Câu thơ "Cát từ mặt tôi chảy xuống dòng dòng" gợi lên hình ảnh dòng sông chảy xiết, nhưng cũng có thể là dòng nước mắt của người viết khi nhớ về mẹ. Điều này cho thấy mối liên hệ chặt chẽ giữa dòng sông, kí ức tuổi thơ và tình yêu thương dành cho mẹ.

Câu 5. Xác định chủ đề của văn bản và nêu một số căn cứ để xác định chủ đề.

Trả lời: Chủ đề của văn bản: Tình yêu quê hương, tình cảm gia đình qua hình ảnh dòng Sông Đáy.

Căn cứ:

  • Nội dung bài thơ xoay quanh dòng sông và những cảm xúc của người viết.
  • Các hình ảnh, biện pháp tu từ được sử dụng để biểu đạt tình yêu thương.

Câu 6. Theo em, qua bài thơ, tác giả muốn gửi đến người đọc thông điệp gì?

Trả lời: Tác giả muốn gửi đến người đọc thông điệp về tình yêu quê hương, sự trân trọng những giá trị truyền thống và gắn bó với gia đình.

Câu 7. Từ sự gợi nhắc của hình ảnh Sông Đáy qua văn bản, hãy chia sẻ về hình ảnh một con sông (trong thực tế hoặc trong văn học) đã để lại cho em những ấn tượng khó quên.

Trả lời: Em có thể chia sẻ về một dòng sông quê hương, dòng sông trong một tác phẩm văn học đã đọc. Ví dụ: "Sông Đà" của Nguyễn Tuân với dòng sông hung bạo, dữ dội nhưng cũng rất thơ mộng, trữ tình. Những hình ảnh này để lại ấn tượng sâu sắc về vẻ đẹp thiên nhiên và văn hóa của quê hương.