Trang 37 — Quê hương
Câu 1. Chuẩn bị
- Xem lại phần Kiến thức Ngữ văn để vận dụng vào đọc hiểu văn bản này.
- Khi đọc hiểu văn bản thơ tám chữ, bên cạnh những việc cần làm để hiểu bài thơ, các em cần chú ý
- Vần trong bài thơ được gieo như thế nào?
- Các dòng thơ được ngắt nhịp ra sao?
- Bài thơ khắc họa hình tượng nào?
Trả lời:
Kiến thức Ngữ văn liên quan đến bài thơ tám chữ mà học sinh cần vận dụng bao gồm:
- Điệp thanh: Là biện pháp tu từ thể hiện ở việc người nói (người viết) dùng lặp lại nhiều lần một kiểu thanh điệu ở các âm tiết nhằm tạo âm hưởng nhất định cho câu thơ, câu văn và nhấn mạnh vào một nghĩa nào đó.
- Điệp vân: Là biện pháp tu từ thể hiện ở việc người nói (người viết) dùng lặp lại một vần ở các âm tiết đứng gần nhau nhằm tạo âm hưởng, văn điệu nhất định cho câu thơ, câu văn và nhấn mạnh vào một nghĩa nào đó.
Vần trong bài thơ được gieo như thế nào?
- Học sinh cần xác định vần được gieo trong bài thơ "Quê hương" của Tế Hanh.
Các dòng thơ được ngắt nhịp ra sao?
- Học sinh cần phân tích cách ngắt nhịp của các dòng thơ trong bài.
Bài thơ khắc họa hình tượng nào?
- Học sinh cần xác định hình tượng chính được khắc họa trong bài thơ.
Trang 38 — Quê hương
Câu hỏi 1: Ai là người bộc lộ cảm xúc, suy nghĩ trong bài thơ? Cảm hứng chủ đạo của tác phẩm là gì?
Trả lời: Người bộc lộ cảm xúc, suy nghĩ trong bài thơ là nhà thơ Tế Hanh. Cảm hứng chủ đạo của tác phẩm là tình yêu quê hương, tình yêu biển và những con người bình dị nơi đây.
Câu hỏi 2: Bài thơ có kết cấu và bố cục như thế nào? Nội dung chính của mỗi phần trong bài thơ là gì?
Trả lời:
Kết cấu và bố cục: Bài thơ có kết cấu chặt chẽ, bố cục rõ ràng, được chia thành ba phần:
- Phần 1 (từ đầu đến "bao la thâu góp gió"): Giới thiệu làng chài và cảnh đẹp của làng quê.
- Phần 2 (tiếp đến "Nghe chất muối thấm dần trong thớ vỡ"): Kể lại một ngày ra khơi của những người dân chài.
- Phần 3 (còn lại): Nêu lên nỗi nhớ của người con xa quê.
Nội dung chính:
- Phần 1: Vẻ đẹp của làng chài quê hương với cuộc sống lao động bình dị.
- Phần 2: Cảnh dân chài ra khơi đánh cá và cảnh trở về với đầy ắp niềm vui.
- Phần 3: Nỗi nhớ quê hương da diết từ trong lòng người con xa xứ.
Câu hỏi 3: Bài thơ có những từ ngữ và biện pháp nghệ thuật nào đặc sắc? Việc sử dụng các từ ngữ và biện pháp nghệ thuật đó đem lại tác dụng như thế nào?
Trả lời:
Bài thơ sử dụng nhiều từ ngữ đặc sắc:
- "Làng tôi vốn làm nghề chài lưới" → Chỉ ra nghề nghiệp đặc trưng của làng chài.
- "Nước bao vây cách biển nữa ngày sông" → Hình ảnh độc đáo về vị trí địa lý của làng chài.
Biện pháp nghệ thuật:
- Hoán dụ: "Chiếc thuyền nhẹ hẫng như con tuấn mã" → So sánh độc đáo, gợi hình ảnh con thuyền nhẹ nhàng, linh hoạt trên sóng nước.
- Nhân hóa: "Cánh buồm giương to như mảnh hồn làng" → Làm sống động hóa hình ảnh cánh buồm và tình yêu của người dân làng chài.
Tác dụng: Những từ ngữ và biện pháp nghệ thuật trên giúp tạo nên hình ảnh sống động, giàu sức gợi và biểu cảm, thể hiện tình yêu quê hương sâu sắc.
Câu hỏi 4: Bài thơ thể hiện tư tưởng nào của nhà thơ?
Trả lời: Bài thơ thể hiện tư tưởng về tình yêu quê hương sâu sắc, sự trân trọng và tự hào về cuộc sống làng chài bình dị, về những con người cần cù, hòa hợp với thiên nhiên.
Câu hỏi 5: Đọc trước bài thơ Quê hương, tìm hiểu thêm thông tin về nhà thơ Tế Hanh.
Trả lời:
- Tế Hanh (1921 - 2009) quê ở Quảng Ngãi.
- Tìm hiểu thêm: Tế Hanh là nhà thơ có vị trí quan trọng trong lịch sử văn học Việt Nam, nổi tiếng với những bài thơ về tình yêu quê hương, biển cả và con người lao động.
Câu hỏi 6: Em thích nhất điều gì ở nơi mình sinh ra và lớn lên? Hãy chia sẻ điều đó với các bạn.
Trả lời: (Tùy theo câu trả lời cá nhân của học sinh)
Đọc hiểu
Câu 1: Làng tôi vốn làm nghề chài lưới: Nước bao vây cách biển nửa ngày sông, Ai là người bộc lộ cảm xúc, suy nghĩ trong bài thơ?
Trả lời: Người bộc lộ cảm xúc, suy nghĩ trong bài thơ là "tôi" - nhân vật "tôi" đại diện cho nhà thơ Tế Hanh.
Câu 2: Xác định vần và nhịp của các dòng thơ.
Trả lời:
- Vần: chủ yếu là vần chéo.
- Nhịp: thường là nhịp 2/2 hoặc 3/3.
Câu 3: Khi trời tróng, gió nhẹ, sớm mai hồng, Dân trai tráng bơi thuyền đi đánh cá. Chiếc thuyền nhẹ hẫng như con tuấn mã Phăng mái chèo mạnh mẽ vượt trường giang Cánh buồm giương to như mảnh hồn làng Rướn thân trắng bao la thâu góp gió...
Trả lời:
- Từ ngữ khắc họa hình ảnh con người và con thuyền:
- "Dân trai tráng bơi thuyền đi đánh cá" → Hình ảnh khỏe mạnh, tràn đầy sức sống của những thanh niên làng chài.
- "Chiếc thuyền nhẹ hẫng như con tuấn mã" → Hình ảnh con thuyền nhẹ nhàng, linh hoạt.
Câu 4: Ngày hôm sau, ồn ào trên bến đỗ Khắp dân làng tấp nập đón ghe về. "Nhờ ơn trời, biển lặng cá đầy ghe", Những con cá tươi ngon thân bạc trắng.
Trả lời:
- Từ ngữ khắc họa:
- "Khắp dân làng tấp nập đón ghe về" → Sự nhộn nhịp, vui vẻ của cảnh dân làng đón ghe trở về.
- "Những con cá tươi ngon thân bạc trắng" → Hình ảnh cụ thể, gợi cảm giác tươi ngon và dư dả.
Trang 39 — Bài thơ Quê hương
Câu 1. Xác định bố cục của bài thơ Quê hương và nêu nội dung chính của mỗi phần.
Trả lời:
- Bố cục:
- Phần 1 (2 dòng đầu): Khẳng định tình cảm yêu quê hương tha thiết của tác giả.
- Phần 2 (6 dòng tiếp): Kể lại cảnh dân chài trở về bến và cảnh rời quê.
- Nội dung chính:
- Phần 1: Tình yêu quê hương da diết của nhà thơ.
- Phần 2: Cảnh dân chài trở về và cảnh rời quê với nỗi nhớ quê hương sâu nặng.
Câu 2. Nêu cảm hứng chủ đạo của tác giả thể hiện trong bài thơ. Cảm hứng đó được thể hiện rõ nhất ở câu hoặc đoạn thơ nào trong bài?
Trả lời: Cảm hứng chủ đạo của tác giả là tình yêu quê hương sâu sắc và nỗi nhớ da diết. Cảm hứng này được thể hiện rõ nhất ở dòng thơ:
"Nay xa cách lòng tôi luôn tưởng nhớ Màu nước xanh, cá bạc, chiếc buồm vôi, Thoáng con thuyền rẽ sóng chạy ra khơi, Tôi thấy nhớ cái mùi nồng mặn quá!"
Câu 3. a) Hãy miêu tả lại hình ảnh quê hương trong bài thơ bằng lời văn của em.
Trả lời: Quê hương trong bài thơ là hình ảnh một làng chài ven biển với màu nước xanh, những con cá bạc, những chiếc buồm trắng vôi tinh khôi. Khi con thuyền dân chài rẽ sóng chạy ra khơi, tất cả tạo nên một bức tranh sống động, giàu sức sống.
b) Cảnh những con thuyền ra khơi và cảnh đón thuyền cá về bến được tác giả miêu tả như thế nào? Hình ảnh người dân và cuộc sống làng chài được thể hiện trong hai cảnh này có nét gì nổi bật?
Trả lời:
- Cảnh thuyền ra khơi: Thoáng con thuyền rẽ sóng chạy ra khơi.
- Cảnh đón thuyền về bến:
"Những con cá lấp lánh như bạc rơi thoi Chạy nhảy lên bờ".
- Nét nổi bật:
- Cảnh thuyền ra khơi thể hiện sự mạnh mẽ, tự do của biển cả.
- Cảnh về bến thể hiện sự hào hứng, bận rộn của người dân khi thu hoạch.
Câu 4. Nêu cảm nhận của em về bốn dòng thơ cuối. Từ đó, hãy phát biểu chủ đề và tư tưởng của tác giả.
Trả lời: Bốn dòng thơ cuối gợi lên nỗi nhớ sâu sắc, da diết của nhà thơ khi xa quê.
"Nay xa cách lòng tôi luôn tưởng nhớ Màu nước xanh, cá bạc, chiếc buồm vôi, Thoáng con thuyền rẽ sóng chạy ra khơi, Tôi thấy nhớ cái mùi nồng mặn quá!"
- Chủ đề: Tình yêu quê hương và nỗi nhớ quê hương.
- Tư tưởng: Tác giả khẳng định tình yêu quê hương là một phần không thể thiếu trong tâm hồn mỗi người.
Câu 5. Em thích nhất hình ảnh nào trong bài thơ Quê hương? Vì sao? Chỉ ra điểm giống và khác nhau nổi bật nhất giữa bài thơ Quê hương với một bài thơ khác viết cùng đề tài mà em biết.
Trả lời:
- Hình ảnh thích nhất:
"Màu nước xanh, cá bạc, chiếc buồm vôi".
- Vì sao: Hình ảnh này vừa gợi lên vẻ đẹp vừa gợi lên sự giàu có của quê hương.
- Điểm giống và khác:
- Giống: Cùng viết về tình yêu quê hương.
- Khác: Bài thơ Quê hương tập trung vào cảnh ra khơi và về bến của dân chài, trong khi bài thơ khác có thể tập trung vào cảnh vật hoặc kỷ niệm cụ thể.
Câu 6. Bài thơ khơi gợi trong em tình cảm gì đối với nơi em đã sinh ra và lớn lên? (Trả lời bằng một đoạn văn khoảng 10 – 12 dòng).
Trả lời: Bài thơ Quê hương khơi gợi trong em tình cảm yêu quý và trân trọng đối với quê hương. Quê hương là nơi chúng ta sinh ra và lớn lên, là nơi có những kỷ niệm đẹp đẽ và những người thân yêu. Tình yêu quê hương là tình cảm thiêng liêng, cần được nuôi dưỡng và phát triển. Em sẽ luôn nhớ về quê hương, trân trọng những giá trị truyền thống và văn hóa của dân tộc. Quê hương không chỉ là nơi sinh, mà còn là nguồn cảm hứng và động lực cho cuộc sống. Em tự hào về quê hương và sẽ góp phần xây dựng quê hương ngày càng phát triển. Tình yêu quê hương sẽ mãi trong em, như một phần không thể thiếu. Quê hương là điểm tựa của tâm hồn, là nơi ta thuộc về. Chúng ta cần yêu quý và bảo vệ quê hương. Quê hương là nguồn cảm hứng sáng tạo cho nhiều tác phẩm nghệ thuật. Tình yêu quê hương giúp ta gắn kết với cộng đồng và đất nước. Qua bài thơ, em càng thêm yêu quý và trân trọng quê hương mình.
Trang 39 — Bếp lửa
Câu 1. Chuẩn bị
- Xem lại phần Kiến thức ngữ văn để vận dụng vào đọc hiểu văn bản này.
- Khi đọc hiểu văn bản thơ tự do, bên cạnh các yêu cầu chung về đọc hiểu thơ theo đặc trưng thể loại, các em cần chú ý thêm những yếu tố sau:
- Dòng thơ dài, ngắn khác nhau, có thể có vần hoặc không vần,...
- Vần, nhịp, biện pháp tu từ, từ ngữ và hình ảnh.
- Đọc trước bài thơ Bếp lửa; tìm hiểu thêm thông tin về nhà thơ Bằng Việt.
- Em nhớ nhất ki niệm nào với người thân trong gia đình? Hãy chia sẻ điều đó.
Trả lời:
- Học sinh tự thực hiện theo yêu cầu.
Câu 2. Đọc hiểu
- Một bếp lửa chầm chậm vỡ sương sớm
Một bếp lửa ấp iu nồng đượm
Cháu thương bà biết mấy nắng mưa.
Câu hỏi: Nhân vật trữ tình trong bài thơ là ai?
Trả lời: Nhân vật trữ tình trong bài thơ là cháu (đứa trẻ).
- Lên bốn tuổi cháu đã quen mùi khói
Năm ấy là năm đói mòn đói mỏi
Bố đi đánh xe, khô rạc ngựa gầy
Chỉ nhớ khói hun nhèm mắt cháu
Nghĩ lại đến giờ sống mũi còn cay!
Câu hỏi: Xác định vần và nhịp của các dòng thơ.
Trả lời:
- Vần:
- "khói" và "mỏi"
- "gầy" và "cay"
- Nhịp:
- 3/2/3 (Lên bốn tuổi cháu đã quen mùi khói / Năm ấy là năm đói mòn đói / mỏi)
- Tám năm ròng cháu cùng bà nhóm lửa
Tự há lắp lên những cảnh đông xã
Khi tu hú kêu, bà còn nhớ không bà
Bà hay kể chuyện những ngày ở Huế
Tiếng tu hú sao mà tha thiết thế!
Câu hỏi: Chú ý tình tự sự kết hợp với biểu cảm ở những dòng thơ này.
Trả lời: Tình tự sự kết hợp với biểu cảm ở những dòng thơ trên thể hiện qua:
- Kể về những hoạt động thường ngày của cháu và bà:
- "Tám năm ròng cháu cùng bà nhóm lửa"
- "Tự há lắp lên những cảnh đông xã"
- Biểu cảm qua nỗi nhớ và cảm xúc:
- "Khi tu hú kêu, bà còn nhớ không bà"
- "Tiếng tu hú sao mà tha thiết thế!"