Trang 80 — Sống, hay không sống?
1. Chuẩn bị
- Xem lại phần Kiến thức ngữ văn để vận dụng vào đọc hiểu văn bản này.
- Khi đọc hiểu văn bản bi kịch, các em cần chú ý:
- Tóm tắt nội dung văn bản (Văn bản kể lại sự việc gì? Sự việc ấy xảy ra trong bối cảnh nào? Cốt truyện có gì đặc biệt?...).
- Đặc điểm của bi kịch được thể hiện trong văn bản ở những phương diện nào (cốt truyện, nhân vật, xung đột,...)?
- Đọc trước văn bản Sống, hay không sống?; tìm hiểu thêm thông tin về tác giả Uy-li-am Sếch-xpia.
- Đọc nội dung giới thiệu vở kịch Ham-lét sau đây để hiểu bối cảnh của đoạn trích:
Ham-lét là một trong những vở bi kịch xuất sắc và nổi tiếng nhất của Sếch-xpia. Cốt truyện xoay quanh nhân vật trung tâm là Ham-lét, hoàng tử nước Đa Mạch. Khi chàng đang học ở Đức thì nhận được tin vua cha mất; rồi chưa đầy hai tháng thì mẹ chàng tái giá lấy Clô-đi-út (Claudius), chú ruột của chàng vừa kế ngôi vua. Hồn ma của vua cha hiện về báo cho chàng biết Clô-đi-út đã giết mình để chiếm đoạt ngai vàng và thúc giục Ham-lét trả thù. Ham-lét vô cùng đau đớn, buồn bã và căm phẫn. Chàng giả điên để che mắt kẻ thù. Trong lòng chàng xẩy ra cuộc đấu tranh gay gắt: "Sống hay không sống? Sống thế nào cho cao quý?". Và chàng đã tìm ra câu trả lời: căm thù khi chống lại bạo ngược, cưỡng quyền. Đau thương trước cái chết của Pô-lô-ni-út (Polonius) - cha của Ô-phê-li-a (Ophelia) và là một nịnh thần, Ham-lét đâm chết Pô-lô-ni-út. Ô-phê-li-a phần vì thất vọng với sự điên loạn của người yêu Ham-lét, phần quá đau thương trước cái chết của cha nên đã mất trí, lang thang cuối cùng chết đuối. Nhà vua bày ra kế hoạch: tổ chức một cuộc đấu kiếm giữa La-óc-tơ (Laertes) và Ham-lét; ngoài ra, còn chuẩn bị một cốc rượu độc để mời Ham-lét uống. Kết cục, Ham-lét bị trọng thương, La-óc-tơ cũng bị trúng độc bởi chính mũi kiếm của mình. Hoàng hậu uống cốc rượu độc để mừng con nên ngã ra chết. Căm phẫn tột độ, trước khi chết, Ham-lét đã dùng mũi kiếm tầm độc kết liễu nhà vua.
Văn bản sau đây trích hồi III, cảnh 1, tái hiện cảnh Ham-lét giả điên trước nhà vua và người yêu.
() Nhan đề do người biên soạn sách đặt.
() , () Khi đọc hiểu văn bản bi kịch khác trong Bài 9, học sinh cần vận dụng các gợi ý ở đây.
Trang 82 — Đọc hiểu
Câu 1. Suy đoán: Nhà vua có tin Ham-lét điên không?
Trả lời: Nhà vua không hoàn toàn tin rằng Ham-lét điên. Điều này được thể hiện qua đoạn đối thoại giữa vua, hoàng hậu và các cận thần Rô-den-cran và Ghin-đon-xton. Nhà vua lo lắng về tình trạng của Ham-lét và muốn tìm hiểu nguyên nhân sâu xa dẫn đến việc này. Ngài ra lệnh cho Rô-den-cran và Ghin-đon-xton theo dõi Ham-lét, đồng thời yêu cầu họ xác định xem "chính bệnh tương tư là nguyên nhân làm y quẫn trí chăng". Điều này cho thấy nhà vua nghi ngờ tình trạng của Ham-lét có thể xuất phát từ một nguyên nhân khác ngoài sự điên loạn bề mặt.
Câu 2. Mục đích của nhà vua khi cử Rô-den-cran và Ghin-đon-xton đến gặp Ô-phê-li-a là gì?
Trả lời: Mục đích của nhà vua khi cử Rô-den-cran và Ghin-đon-xton đến gặp Ô-phê-li-a là để "tìm hiểu tại sao người rối loạn tâm thần, để cho chuỗi ngày xanh êm đẹp bị tan nát vì những cơn điên dữ dội, hiểm nghèo hay sao". Nhà vua muốn thông qua cuộc gặp gỡ này để quan sát phản ứng của Ham-lét khi gặp Ô-phê-li-a, từ đó có thể xác định xem tình trạng của chàng có liên quan đến nàng hay không. Ngài cũng hy vọng rằng, thông qua việc này, có thể tìm ra cách chữa trị cho Ham-lét.
Câu 3. Phân tích diễn biến nội dung chính trong đoạn kịch.
Trả lời: Đoạn kịch thể hiện cuộc trò chuyện giữa nhà vua, hoàng hậu, Pô-lô-ni-út, Rô-den-cran và Ghin-đon-xton. Nội dung chính xoay quanh việc nhà vua bày tỏ sự lo lắng về tình trạng của thái tử Ham-lét và kế hoạch tìm hiểu nguyên nhân dẫn đến sự việc này.
- Nhà vua và hoàng hậu quan tâm đến tình trạng của Ham-lét và muốn tìm hiểu lý do tại sao chàng lại trở nên điên loạn.
- Pô-lô-ni-út đề xuất một cách tiếp cận để kiểm tra Ham-lét thông qua việc quan sát phản ứng của chàng khi gặp Ô-phê-li-a.
- Rô-den-cran và Ghin-đon-xton được giao nhiệm vụ theo dõi và báo cáo lại tình hình.
Đoạn kịch cho thấy sự băn khoăn, lo lắng của nhà vua và hoàng hậu trước tình trạng của con trai, đồng thời hé lộ những mưu tính của họ nhằm tìm hiểu và giải quyết vấn đề.
Trang 83 — Hamlet
Câu hỏi:
- Hoàng hậu - Xin vàng lệnh bề hạ, còn Ô-phê-li-a con, ta mong rằng chính nhan sắc yêu kiều của con là nguyên nhân tốt lành gây ra bệnh của Ham-lét và ta hi vọng đức hạnh của con sẽ làm cho nó trở lại bình thường; vì danh dự của cả hai con đấy! Ô-phê-li-a - Tàu lệnh bà, con cũng mong như thế.
Trả lời:
Pô-lô-ni-út - Ô-phê-li-a, con cứ đi đi lại lại ở chỗ này. Xin bề hạ cùng thần lành vào đây. (Nói với Ô-phê-li-a) Con hãy cầm cuốn sách này và đọc đi. Như thế mới thêm về tự nhiên, trong lúc cô đơn. Đời vẫn thường chê trách rằng ta khoác cái vẻ trầm mặc thành kính và bộ điệu chân tu nhiều khi cũng dương mặt đánh lừa được cả ma quỷ. Điều đó đã được chứng tỏ quá nhiều rồi.
Vua - Òi, đúng quá thật! Lời nói như roi quất vào lương tâm ta. Đôi má của gái hồng lâu, rực rỡ vì son tô điểm, cũng không thể xấu xa hơn hành động của ta được điểm phấn tô son bằng những lời hoa gấm mỹ miêu. Ồ, gánh nặng của tội ác!
Ham-lét
- Sống, hay không sống - đó là vấn đề. Chịu đựng tất cả những viên đá, những mũi tên của số mệnh phũ phàng hay là cảm vũ khi vung lên mà chống lại với sóng gió của biển khó, chống lại để mà diệt chúng đi, đang nào cao quỳ hơn? Chết là ngủ. Không hơn. Và tự nhiên rằng ngủ đi tức là chấm dứt mọi đau khổ của cõi lòng và muôn vàn vết thương mà hình hài phải chịu đựng, kết liễu cuộc đời như thế, chẳng đáng mong muốn sao? Chết, ngủ. Ngủ có thể chỉ là mơ. Hứ! Đây mới là điều khó khăn. Vì, trong giấc ngủ của cõi chết ấy, khi ta đã thoát khỏi cái thế xác trần tục này, những giấc mơ nào sẽ tới, điều đó làm cho ta phải ngừng lại mà suy nghĩ. Chính điều đó gây ra bao tai họa cho cuộc sống đắng đặc này! Bởi vì, ai là người có thể chịu đựng những roi vọt và khinh khi của thời đại, sự áp bức của kẻ bạo ngược, hồng hách của kẻ kiêu căng, những giãy vò của tinh yêu tuyệt vọng, sự tri chậm của công lí, hồn xước của cường quyền, sự miệt thị của kẻ bát tài đối với đức tài nhân nhục, khi chỉ cần một mũi dao là có thể đưa mình đến chỗ yên nghỉ? Có ai đánh cam chịu, than vẫn vần vương dưới gánh nặng của cuộc đời mệt mỏi, nếu không phải chi phí một cái gì mệnh mang sau khi chết, một thế giới huyền bí mà đã vượt biên cương thì không một du khách nào còn quay trở lại, nơi sợ làm cho tâm trí rối bời và bắt ta phải cam chịu mọi khổ nhục trên cõi thế này còn hơn là bay tới những nơi khổ nhục khác mà ta chưa hề biết tới? Dây, chính nổi vướng mắc của tâm tư ấy làm cho chúng ta trở thành hèn mạt tất cả, và ngọn lửa của quyết tâm vừa bùng lên đã mở nhạt ơm yếu đi trước ánh leo lét của ý nghĩ đó, bao dự kiến lớn lao, cao quỳ cũng phải xoay chiều đổi hướng, chẳng thể biến thành hành động. Thôi khê chứ! Kia Ô-phê-li-a yêu kiều! Nữ thần của ta ơi, khi nàng cầu nguyện, xin nàng đừng quên những tội lỗi của ta.
Chú ý yếu tố thật, giả trong lời nói của Ham-lét.
Trả lời: Trong lời nói của Ham-lét có sự đan xen giữa yếu tố thật và giả. Yếu tố thật thể hiện qua sự đau khổ, suy ngẫm sâu sắc của Ham-lét về số phận và cuộc sống. Yếu tố giả có thể thấy trong cách Ham-lét tự xưng và cảm xúc giả tạo khi nói về Ô-phê-li-a: "Kia Ô-phê-li-a yêu kiều! Nữ thần của ta ơi, khi nàng cầu nguyện, xin nàng đừng quên những tội lỗi của ta." Điều này cho thấy Ham-lét đang cố tình thể hiện cảm xúc để che giấu sự thật.
Đoạn độc thoại của Ham-lét đã diễn tả được điều gì?
Trả lời: Đoạn độc thoại của Ham-lét đã diễn tả được sự giằng co, đấu tranh nội tâm giữa sống và chết, giữa việc chịu đựng những đau khổ của cuộc sống và tìm kiếm sự giải thoát. Đoạn văn thể hiện sự suy ngẫm sâu sắc của Ham-lét về ý nghĩa cuộc sống, cái chết và áp lực từ xã hội.
Trang 83 — Ô-phê-li-a và Ham-lét
Câu hỏi 1. Ô-phê-li-a - Kính thưa điện hạ, chẳng hay sức khoẻ của người bấy lâu nay ra sao?
Trả lời: Ham-lét trả lời: "Xin đa tạ cô em, tôi vẫn được như thường, như thường, như thường." → Điều này cho thấy Ham-lét có vẻ ngoài lạnh lùng, không muốn trò chuyện nhiều với Ô-phê-li-a.
Câu hỏi 2. Ô-phê-li-a - Thưa điện hạ, thiếp còn giữ những kỷ vật người trao tặng, đã từ lâu thiếp vẫn mong được gửi lại, mong người nhận cho.
Trả lời: Ham-lét nói: "Không, không, tôi nào có hề tặng cô em cái gì bao giờ." → Ham-lét phủ nhận việc tặng quà cho Ô-phê-li-a, điều này thể hiện sự thay đổi trong cách đối xử và tư duy của hắn.
Câu hỏi 3. Ô-phê-li-a - Thưa điện hạ tôn kính, điện hạ cũng thừa biết là có và người đã gửi gắm theo những kỷ vật ấy những lời xiết bao tình tử làm cho chúng càng thêm giá. Nhưng bây giờ hương đã tàn phai, xin châng giữ lấy; bởi vì đối với một tâm hồn cao quý, quà tặng quý giá đến đâu chẳng nữa, nào còn có ý nghĩa gì một khi người trao đã thờ ơ lạnh nhạt. Thưa đây, điện hạ.
Trả lời: Ô-phê-li-a nhấn mạnh rằng những món quà dù quý giá đến đâu cũng mất ý nghĩa khi người trao không còn tình cảm. Điều này cho thấy sự khôn ngoan và sâu sắc của nàng.
Câu hỏi 4. Ham-lét - A ha! Cô em có phải là người đức hạnh không?
Trả lời: Ô-phê-li-a đáp: "Thưa điện hạ!..." → Phản ứng của Ô-phê-li-a cho thấy sự ngạc nhiên và có thể là một chút phòng bị trước câu hỏi của Ham-lét.
Câu hỏi 5. Ham-lét - Cô em có phải là người nhan sắc không?
Trả lời: Ô-phê-li-a hỏi lại: "Điện hạ định nói gì?" → Câu hỏi của Ham-lét khiến Ô-phê-li-a phải hỏi lại để làm rõ ý.
Câu hỏi 6. Ham-lét - Nếu cô vừa là người đức hạnh lại vừa nhan sắc, thì đức hạnh làm sao có thể nói chuyện được với nhan sắc của cô?
Trả lời: Ham-lét cho rằng đức hạnh và nhan sắc không thể tồn tại song song. Ông nói: "Vì nhan sắc có mãnh lực biến đức hạnh thành phóng đảng, nhưng đức hạnh không thể nào khép nhan sắc vào khuôn khổ nết na." → Quan điểm của Ham-lét thể hiện sự bi quan về việc kết hợp giữa vẻ đẹp và đạo đức.
Câu hỏi 7. Ô-phê-li-a - Thực thế thưa điện hạ, chính người đã làm cho thiếp tưởng như vậy. Đáng lí cô em đừng tin tôi mới phải, vì chẳng thể ghép đức hạnh vào dòng giống cở kỉ của chúng ta mà chúng ta không giữ lại chút gì của dòng giống đó. Tôi chưa bao giờ yêu cô em cả.
Trả lời: Ô-phê-li-a cảm thấy bị lừa bởi chính Ham-lét và đồng tình với quan điểm rằng dòng dõi hoàng gia không thể có đức hạnh.
Câu hỏi 8. Ô-phê-li-a - Thế thì thiếp càng bị mắc lừa lắm.
Trả lời: Ô-phê-li-a cảm thấy mình bị lừa đảo trong mối quan hệ với Ham-lét.
Câu hỏi 9. Ham-lét - Cô em nên vào nhà tu kín đi thoi. Tại sao cô em cũng lại muốn sinh sản ra những kẻ tội lỗi? Bản thân tôi cũng là một người không đến nỗi hư thân, ấy thế mà tôi có thể tự kết tội tôi nhiều đến nỗi giá mẹ tôi đừng sinh ra tôi thì hơn. Tôi là một kẻ kiêu căng, hay oán thủ, đầy tham vọng, đầu óc chứa chất nhiều tội lỗi đến nỗi
Trả lời: Ham-lét khuyên Ô-phê-li-a nên vào nhà tu vì hắn cho rằng cả hắn và nàng đều không xứng đáng với đạo đức. Hắn tự nhận mình là kẻ xấu, đầy tội lỗi. Điều này thể hiện sự điên loạn và bi quan của Ham-lét.