Trang 82 —

b. Tìm ý

Khi đã xác định được đề tài bài viết, cần tiến hành việc tìm ý. Phải tìm hiểu kĩ vấn đề để nắm được bản chất và các khía cạnh của nó. Từ kinh nghiệm viết bài nghị luận khi thực hiện ở phần Viết của Bài 1. Thế giới kì ảo và Bài 3. Hồn nước nằm trong tiếng mẹ cha, em có thể đặt ra các câu hỏi để tìm ý theo cách tương tự, chẳng hạn:

  • Vấn đề cần được giải quyết là gì? (Luận điểm 1 của bài viết tham khảo nêu vấn đề di sản văn hoá và trách nhiệm của mỗi người trong việc bảo tồn các di sản đó.

  • Ý kiến của em về vấn đề như thế nào? Trong bài viết tham khảo, người viết trình bày quan điểm của mình về sự quý giá của di sản văn hoá, khẳng định tầm quan trọng của việc bảo tồn, phát huy những di sản văn hoá truyền thống đối với quốc gia và nhân loại. Người viết cũng báo động và phân tích tình trạng xuống cấp, hư hại, mất mát của di sản văn hóa do nhiều nguyên nhân khác nhau.

  • Có thể xuất hiện ý kiến nào trái ngược với quan điểm của người viết? Cần dùng những lí lẽ, bằng chứng nào để phản bác? Có thể có nhiều góc nhìn khác nhau về vấn đề bảo tồn và phát huy giá trị các di sản văn hoá, vì vậy, ý kiến trái chiều khá đa dạng. Bài viết đã nêu và phản bác ý kiến cho rằng di sản văn hoá cần được "tôn tạo, làm mới" theo hướng "hiện đại hoá", "vinh danh".

  • Cần có giải pháp nào để giải quyết vấn đề? Luận điểm 4 của bài viết tham khảo nêu một số giải pháp cần thực hiện để giữ gìn và phát huy giá trị của các di sản văn hoá; đề cao trách nhiệm của mỗi người khi tham gia giải quyết vấn đề; liên hệ với bản thân (ở phần Kết bài).

c. Lập dàn ý

Các ý đã tìm được chỉ mới tồn tại dưới dạng liệt kê. Em cần lập dàn ý bằng cách sắp xếp những ý đó vào các phần theo trật tự hợp lí.

Dàn ý

  • Mở bài: Giới thiệu vấn đề cần giải quyết trong đời sống xã hội, nêu sự cần thiết phải bàn luận về vấn đề.

  • Thân bài:

    • Trình bày ý kiến của bản thân về vấn đề, triển khai thành hệ thống luận điểm.

      • Luận điểm 1: Bản chất của vấn đề đời sống được bàn luận, biểu hiện của vấn đề trong thực tế xã hội (dùng lí lẽ và bằng chứng để làm sáng tỏ).

      • Luận điểm 2: Sự tác động của vấn đề đối với cá nhân, cộng đồng, đất nước theo hướng tích cực hoặc tiêu cực (dùng lí lẽ và bằng chứng để làm sáng tỏ).

      • Luận điểm 3: Trách nhiệm của mỗi người trước vấn đề (dùng lí lẽ và bằng chứng để làm sáng tỏ).

      • ...

Trang 83 —

1. Viết bài

Câu hỏi:

  • Khi viết bài, em cần chú ý những điểm sau đây:
    • Bám sát yêu cầu của kiểu bài và dàn ý đã lập để triển khai các phần của bài viết.
    • Rút kinh nghiệm từ việc viết bài văn nghị luận xã hội (ở các bài trước), từ việc đọc văn bản nghị luận ở bài học này cũng như qua tìm hiểu bài viết tham khảo, em cần vận dụng linh hoạt kĩ thuật viết các phần của bài văn.
    • Có thể mở bài bằng lối trực tiếp (giới thiệu nhanh vấn đề nghị luận) hoặc gián tiếp (dùng một mẩu chuyện, một thông tin, một câu nói nổi tiếng hoặc nêu ý tưởng phần,... để dẫn đến vấn đề bàn luận).
  • Khi triển khai các luận điểm của phần Thân bài, cần đặc biệt chú ý việc sử dụng lí lẽ và bằng chứng để tăng sức thuyết phục của bài văn nghị luận (quan sát cách trình bày lí lẽ và nêu bằng chứng ở các văn bản đọc và bài viết tham khảo để học tập cách viết).
  • Kết bài nên liên hệ tới trách nhiệm của mỗi người trong việc giải quyết vấn đề.

Phân tích và viết bài nghị luận

1. Viết bài

Để viết một bài nghị luận hiệu quả, cần chú ý các điểm sau:

  1. Bám sát yêu cầu và dàn ý:

    • Tuân thủ yêu cầu của kiểu bài và dàn ý đã lập.
    • Đảm bảo bài viết có cấu trúc rõ ràng, logic.

  2. Rút kinh nghiệm từ các bài trước:

    • Học từ các bài văn nghị luận xã hội đã viết trước đó.
    • Tham khảo các văn bản nghị luận trong sách giáo khoa và bài viết mẫu.

  3. Kỹ thuật viết các phần của bài văn:

    • Mở bài:

      • Trực tiếp: Giới thiệu nhanh vấn đề cần nghị luận.
      • Gián tiếp: Dùng mẩu chuyện, thông tin, câu nói nổi tiếng để dẫn vào vấn đề.

    • Thân bài:

      • Sử dụng lí lẽ và bằng chứng cụ thể.
      • Lấy ví dụ từ các văn bản đã đọc và bài viết tham khảo.

    • Kết bài:

      • Liên hệ trách nhiệm cá nhân trong việc giải quyết vấn đề.

2. Chỉnh sửa bài viết

Câu hỏi:

  • Đọc bài viết thật kĩ, đặt câu hỏi để tự kiểm tra lại từng phần, từng khía cạnh và thao tác được sử dụng:
    • Vấn đề bàn luận có được nêu rõ ràng không?
    • Bản chất và từng khía cạnh của vấn đề đã được làm rõ chưa? Bản thân có ý kiến như thế nào về vấn đề? Tầm quan trọng của vấn đề đối với đời sống xã hội có được làm nổi bật không?
    • Thực trạng của vấn đề đã được nêu cụ thể chưa? Giải pháp để xuất có tính khả thi không? Trách nhiệm của bản thân trong việc tham gia giải quyết vấn đề được nêu như thế nào?
    • Có nêu được ý kiến trái chiêu để phản bác không? Nếu có, việc phản bác đã đủ cơ sở chưa?
    • Ở từng luận điểm, lí lẽ và bằng chứng được sử dụng như thế nào? Có đảm bảo sức thuyết phục không?
    • Bài viết có những lỗi nào về chính tả, diễn đạt (dùng từ, đặt câu, liên kết đoạn)?
  • Sau khi rà soát, nếu phát hiện thấy chỗ nào chưa đạt yêu cầu thì cần bổ sung, chỉnh sửa hoặc thay thế.

Chỉnh sửa bài viết

2. Chỉnh sửa bài viết

Khi chỉnh sửa bài viết, cần thực hiện các bước sau:

  1. Đọc kỹ và đặt câu hỏi kiểm tra:

    • Vấn đề bàn luận:

      • Vấn đề cần được nêu rõ ràng, cụ thể.
      • Kiểm tra xem vấn đề có được giới thiệu một cách mạch lạc không.

    • Bản chất và khía cạnh của vấn đề:

      • Đảm bảo làm rõ bản chất và các khía cạnh liên quan.
      • Nêu ý kiến cá nhân và đánh giá tầm quan trọng của vấn đề.

    • Thực trạng và giải pháp:

      • Thực trạng cần cụ thể, chi tiết.
      • Giải pháp đề xuất cần khả thi và hợp lý.

    • Ý kiến trái chiều:

      • Đưa ra ý kiến phản bác (nếu có).
      • Việc phản bác cần dựa trên cơ sở lý luận vững chắc.

    • Lí lẽ và bằng chứng:

      • Đảm bảo lí lẽ hợp lý, bằng chứng cụ thể.
      • Kiểm tra tính thuyết phục của bài viết.

    • Lỗi chính tả và diễn đạt:

      • Kiểm tra lỗi chính tả, từ ngữ, câu trúc câu.
      • Đảm bảo liên kết giữa các đoạn văn.

  2. Bổ sung, chỉnh sửa:

    • Sửa lỗi sai.
    • Bổ sung thông tin nếu cần thiết.

Việc chỉnh sửa giúp nâng cao chất lượng bài viết, đảm bảo bài viết mạch lạc, chặt chẽ và hiệu quả trong việc truyền đạt ý tưởng.

Trang 86 — Nói và nghe

Câu 1. Trình bày ý kiến về một sự việc có tính thời sự (trong đời sống của cộng đồng, đất nước, nhân loại)

Trả lời:

  • Sự việc có tính thời sự trong đời sống của cộng đồng, đất nước, nhân loại thường thu hút sự chú ý của mọi người, dễ này sinh những quan điểm khác nhau. Bản chất sự việc là như thế nào? Sự việc có tính tích cực hay tiêu cực? Sự việc có tác động như thế nào đến đời sống xã hội?... Những câu hỏi như vậy có được trả lời thuyết phục hay không là tùy ở quan điểm nhìn nhận về sự việc của mỗi người. Điều cần thiết khi trình bày ý kiến về một sự việc là phải trình bày rõ ràng, thể hiện được chủ kiến của bản thân, từ đó tác động tích cực đến nhận thức của người nghe, nhằm cùng nhau tìm phương án khả thi để giải quyết những hệ quả nảy sinh từ sự việc đó.

Câu 2. Trước khi nói

1.

  • Để chuẩn bị hội đồng bài nói, em cần chọn được đề tài mình am hiểu và có hứng thú. Sau đây là một số gợi ý để em tham khảo:

    • Việc xả chất thải chưa qua xử lí của một đơn vị sản xuất công nghiệp.

    • Sự xuất hiện các sản phẩm trí tuệ nhân tạo và tác động của chúng đối với đời sống con người.

    • Việc phát hiện ra những hành động môi ở Quảng Bình.

    • Một dự án nhằm phát triển kinh tế, xã hội ở vùng sâu, vùng xa.

    • Việc thay thế hình thức dạy học trực tiếp bằng hình thức trực tuyến trong những tình huống cần thiết.

  • Từ đề tài đã chọn, em cần lập dàn ý cho bài nói, với đủ các phần mở đầu, triển khai, kết thúc. Trong từng ý, cần ghi thêm một số bằng chứng thực tế, số liệu, những đánh giá khách quan,... để sử dụng khi trình bày.

Mục đích nói

Thuyết phục người nghe đồng tình với ý kiến của mình về một sự việc có tính thời sự trong đời sống của cộng đồng, đất nước, nhân loại; từ đó giúp họ có thái độ và hành động phù hợp, góp phần giải quyết những hệ quả nảy sinh từ sự việc.

Người nghe

Những người quan tâm hoặc có liên quan đến sự việc, muốn tham gia giải quyết các vấn đề nảy sinh từ sự việc.

Trang 85 —

Câu 1. Tổ chức trao đổi, đánh giá, rút kinh nghiệm về hoạt động nói và nghe xoay quanh các khía cạnh sau:

  • Sự việc được trình bày có tính thời sự không? Sự việc đó có ý nghĩa như thế nào trong đời sống của cộng đồng, đất nước, nhân loại?

  • Người nói trình bày sự việc rõ ràng chưa? Đã thể hiện rõ ý kiến của cá nhân về sự việc chưa? Sử dụng lí lẽ và bằng chứng có phù hợp không?

  • Cách người nói sử dụng các phương tiện phi ngôn ngữ và phương tiện hỗ trợ, tương tác với người nghe đã đạt yêu cầu chưa?

  • Người nghe có thái độ như thế nào khi người nói trình bày? Có thể hiện được sự chú động, tích cực khi tiếp nhận thông tin và tương tác với người nói không? Nhận biết và đánh giá như thế nào về mức độ thuyết phục của bài nói?

2. TRÌNH BÀY BÀI NÓI

Người nói

  • Mở đầu: giới thiệu sự việc (có thể tạo sự lôi cuốn bằng cách thuật lại một mẩu tin, kể lại một câu chuyện, sử dụng tranh ảnh hay đoạn phim ngắn liên quan đến sự việc,...).

  • Triển khai: diễn giải để làm rõ bản chất của sự việc, đưa ra lí lẽ kết hợp với bằng chứng từ thực tế khách quan để thuyết phục người nghe đồng tình với ý kiến của mình.

  • Kết thúc: khái quát ý nghĩa của sự việc được trình bày, nêu phương án giải quyết, liên hệ trách nhiệm của mỗi người.

Lưu ý: Khi trình bày ý kiến về một sự việc có tính thời sự, cần kết hợp lời nói với cử chỉ, nét mặt, ánh mắt,...; tăng cường sử dụng các phương tiện hỗ trợ như tranh ảnh, đoạn phim ngắn, các tài liệu liên quan đến sự việc,...

Người nghe

  • Theo dõi để nắm bắt nội dung và cách trình bày bài nói; nhận biết mức độ tin cậy của thông tin khách quan, tính thuyết phục của ý kiến do người nói nêu ra; chỉ ra những hạn chế (nếu có) như lập luận thiếu lô-gíc, bằng chứng chưa đầy đủ hay không liên quan đến sự việc.

  • Có thể yêu cầu người nói cung cấp thêm thông tin, giải thích những điểm còn chưa rõ; trao đổi lại những chỗ chưa tán thành với cách nhìn nhận, đánh giá của người nói về sự việc.

Củng cố, mở rộng

  1. Kẻ bảng vào vở để hệ thống hoá kiến thức về hai văn bản nghị luận Đấu tranh cho một thế giới hoà bình và Biến đổi khí hậu – mối đe doạ sự tồn vong của hành tinh chúng ta, trong bảng có các cột để ghi các thông tin: vấn đề được bàn luận, các luận điểm chính, lí lẽ, bằng chứng.